1 ५ ॥91| ५॥}\१६९२7 ५६९६5 239 लिकः
॥1||1॥॥||।11॥1)|
५।१] {1} \ ^ ] १]
॥ (+)! , , -8 ।1| ए रा५75 ^^ प0^ ०५१ 1 ११२८ ))1॥1९॥1.7॥-] 01767 5} 7८५ गि # 41६9४५14 ऽ रिग1२ग4
४५ ?^ पगा ^ ६41451४0 ^ 14९1८ ^ 20154
चः १:
(116 (॥|61/॥8॥1/ ऽ॥॥५।८२।7 ९॥॥6114॥॥
2,0130ध5 कर्व 0151710४1075 ०/ 0० (1414001 [रवि ?. 0, ४५४27008, ?. 20* वत. 1139
| @4\11471010 5005111 50715141, 1८074145 2161८ ` 65889 2166 ¦! २8. 2500-00 0 ४6 56१ एिपा ४०णा€8 10 86४८1 [81४६ ९5. 800-00 णि #४०णा€ 11 ( ए8166§84 ४178048 ) ( ए 1-2 978 60}8 18172 )
01119911 एण91197९त 0 10९ 9198416 9०८1९४४ 2 8९91 1" 1888 १९011०९0 1985
4180 ८4॥ (€ ॥44 0
(^ प ++ +» *^प्^९॥7ा 20०8१ 807 १०, 1084
(१0१४४ ( 000081४6 तोपधए (10608 ) ४१९५१५८५ -22100
00006 : 65444
ज ~~~ ~~ -~ - ~ ~ --- = - ~~न -िक
® 141९/5-971& 0101 11041209 189, 00081 1480617 780& $8181881 910 6100 00561 01८83, १च6# 09191
॥ श्रीः ॥ काशी सस्कृत ग्रन्थमातो ९९५ ष्की
चतुव॑ग॑चिन्तामणिः भ्रीहेमाद्विविरचितः +
तत्र रिशेषखण्डनाम्नः ततीयखण्डस्य प्रथमा भागः श्रद् ल्य, = १
श्रोयज्ञे्वरस्मृतिरत्रेन श्रीकामारूयानाथतकवागीहोन
च परिश्ञोधितः
वोरवन्या सस्क्रत सस्थान भारतीय सास्छृतिक साहित्य के प्रकारक तथा षितरक पो० आण चौखम्भा, पो० बा० न° १११९ जाव भवन, के. ३७|११६, गोषाल मन्दिर नेन षारणसी ( मारत |
प्रकाशक : चौखम्भा संस्कृत संस्थान, बाराणसी मूल्य : ० २५००-०० संपूणं १-८ खण्ड, ७ भाण ० ६०००० तृतीप खण्ड ( परिशेष खण्ड ) ( भाग १-२ श्राद्धकल्प )
ध ५ ` ~ ८. ५ 24५4 54> (व + 4२ । ५ 4. | ४९ ८ # पे
( \
मूल रूप से आसियाटिक् सोनापिटि आफ व्रंगानद्रारा प्रकाशित, १८८८ पुनम् दरणम् १९५५
111६ 1514111: {1 (^^\। (411८. ८0016 ॥ 0 10...
वि का 01451 ६९158 ( [( 3)
अन्य प्राप्तिस्थान
खसमा विश्वभारती पोस्ट बाक्स नं० १०८९ खोक, ( चित्रा सिनेमा के सामने `
ष राणसी-२२१००१ ( भारत ) फोन : 84४४
मुद्रक -श्रीगोकुलमुद्रणानय, गोपाल मन्दिर लैन, वाराणसी एवं ग्लोब आफपेट प्रेस, नई दिल्ली
=^ ~ ~ ~ --~ ~ -~- --- ---*~------~--~~~~----- -- -----~ - ---~---
~~~
विज्गापनम्।
सुधीसस्पन्न -श्रीहेमाद्विनामक-महापण्डितेन विरशितो"यं चतुरब्बग- चिन्तामणिनामा स्मृतिनिबन्ध : व्रत-दान-तीर्थ-परिशेषलण्डैर्विभक्ती - कृतश्च। तत्र त्रतखण्ड दानष्ठण्डच सोसाहटी समाजाध्यक्ष महोदयानामुनमत्या पण्डिता ग्रणी स्वर्गीयिभरतचन्द्रशिरोमणि महोदयानां परिशोधनप्रयत्नेन म॒द्वितमभत्। तदनन्तरमक्तमहोदयानां परलोकावाप्तौ परिशेषलण्डान्तर्गतश्रादण्डमत्तध्समाजाध्यक्ष महोदयान्मत्या आवयो : परिशोधनप्रयत्नेन च मुद्धितं। परिशोधने त्रीणि आदरश्पस्तकानि आवयो ` सहायभृतानि आसन्। तेषां द्रय क -खविहनितं वाराणस्या लब्धं, एक गचिहनित कलिकाता -संस्कृतविद्यामन्दिर - प्स्तकालयाल्लब्ध। एतस्मिन पुरतकत्रये रय परिशद्ध, एकमर्परिशद्ध, यत्र प्स्तकत्रये संशयो जात, तत्र स्मार्तशृलपाणि-मन्वादिस्मृति- निवन्धाना साहाय्येन परिशोधित। अनन्तरं परिशेषखण्डान्तर्गत- कालघ्यण्डस्य मद्रणं भविष्यति। सम्भाव्यते यदेतनमृद्रण महात्मनामपकाराय भविष्यति।
अपि च विज्ञाप्यते हमाद्विस्त् वात्सगोत्रीयदाक्षिणात्यन्राहमण आसीत्। कामदेवो वासदेवो वामनदेवश्च क्रमेणास्य पिता, पितामहः, प्रपितामहश्चासीत। म हि देवगिरिस्य-यादववंशज-महाराजाधिराज महादेव-नुपते सकल करणाधिपतिपण्डित आसीत्। स हि पक्षग्रह धरेन्दमिते शकनृ पतिसंवत्सरे समदितवान्। हैमाद्रिस्त् तत्समकालिकं 7वेत्यल।
® श्रीयज्ोश्रवरशम्मण :। श्रीकामाल्यानाथम्मण `|
चतुवेगचिन्तामस्यपक्रमखिका ।
प्रथमे अध्याये आडविध्िपणप्रद्रसाप्रकरवम् दितीये पिषटनिरूपवप्रकरवम्
तीये देवतानिबयप्रकर वम्
चतुर्थे भादडरेद्रकयनगप्रशरयम्
प्चमे माडकालनिकयप्रकरवम्
बट ब्राह्मयनिरूपदम्
सफमे अपसनोयनिरूपवप्रकरवम्
र्मे प्ररोप्यत्रनिरूपवप्रकरवम्
नबमे आजोपकरदानि
द्रम परिमाबाप्करबम् .. ... ... ५.
रकाद निमन््डप् रकम् दादे माडदिनपुग्दाहशलं अयोदश्ये आडदिनापराहल्लल्न चतुदण्रे परिवेषबादिप्रषरयम् पञ्चदशे पिद्धदानप्रकरबम् ५ ङे षपोदितादिपदाथनिखू्पयम् पिरद श्डिश्राप्रयोगप्रकरबम् >ष्टमरेलिजाड्प्योगप्रकरयम् ऊमविद्े तौषभाङप्रयोगपरकरयम् चिक्य प्रतहिकरश्राडादौन प्रयोगप्रषरम एकम्नि सपिदधोकरवबप्करयम् ... ... हविश्च साब्बह्धरिकषश्नाद्धप्रयेगः 1 त्रयाविप्रे अपरपशलश्दङ्प्येगप्रकरडम् ॥.. चतुिद्े लम्नासाणुषाद्प्रयेगपररथम् प्चदिधे नीवकाद्धप्रमेमप्रकरवम् ... .., „^
१९ दर् १४९ ९९१ 1 ॥ | ६९ । ४२8 । ॥ ॐ च ११९१ ११८. ११९ * १९९० १५०१ श | =, १११० १५९१ ९४९८ ११९९ ९९९१ १९८९ १५९५
६००४
श चीपचम्।
->०"9९०---
#।
अ्ीकारवनि्ववः ,. अभौकरडदोमान्थिकर निरयः अभ्रौकार कद्ो मादुभूतप्रमो्तरग्रशाणि अतिविष शाभिषेध अतिचिषुणाविधिः , अतिचिपुनाकयम् .
अतिथिप्रन्नसा
अतिथिश्श्पनिखूप्रशं क अतिथेः आडधपह्रो भोनगोयत्वनिरूपयं अल्न्तोपहतद्रद्यगुद्यपायाः अथग्वंमेदिनां जप्यानि अचन्ीपायानिंतस्य प्रतिषेधः सथ्वात्मगुद्युपावाः ,
आगम्मिकानां सपिख्धोकर वकालाः अनभिकजेवथिंकपिढमागाभिधानं अगुकाश्यनि पलं अनुलमयद्छ नियः . . अत्रलंकच्यः. . शन्ानि
एष्टाया | १९१९८ १९९८ ५९४४ ह् 8 <२9 ४६२ 8३९ ४३५ 8३ ४२७ 8४१८
स्प ९
४३२ ©€ ® ४९६
+ ह ४७१ ०६९ 4 ८ &@ 9
हवा ।
द्राहाणकास्यसाङाङ्भूतं दिजमो भवात् पूरबाजीनमपिमत्- कटृकपिदछप्रदानं , ,, ,, ,. १०५ अपरपक्चतुदंष्ोभाडनिरूपय .. .. -. ण अपराहकषख्पाः .. =. =. = । अपराहृादिकालपिनियोमः .. ध क ४ । ५१ अपराह्न = .. .. .- .- ० ६१०. अपाङ्कयाः ब्राह्मडाः. “ “~ | ७०९ सपासनीयनिङ्पं.. =. = ० ** । ९।॥ ॥््राह्मबाः .. ., .* -* च ** २४६ अथ्य्तवाहरबम् .. -- -* -* =" (यद् धाष्याच्ये अविधिः . र ४ १७९ पमावास्यातिचेबारदिरेवेड पण्ययेगवमत्व .- १०४ खमाबास्या तिथेनैकजयेमेन एख्खवमल्व व १७8 अमावाखदेघनिवेयः .. .- - -- १५९ अमविस्यानिसरूपङ . . ६ 9 " *, १६९ अमावास्याया निबताविदधिः.. -- °= ~ १७५ अमावास्याठ्कादिखडकावसय निल्वल्वामिधानं . 3 ९8 यनादयः आडक्षालाः र = शद अष्यदानविधिः त ध ४ व १९०० अधीपाचस्खारः .. .. ~ -- ,* १९१ दअष्यदानप्योगपडतिः (त व 1 ६३०६ शम्रुद्यपवादः ६ च, त 3 9४ ५ 6 अदकासु अाडदिधिः 4 ४ * * ° * श अरकानिर्यव .. ` - ६ ६ ५* शय्छर
बुषश्कमः ४ ६ 4 ४४६ १९९७
भ्रा एष्टायां | अआचमगदानय्मषयप्रकारः .. ^ * * ° ° * १९८५. शअचमनमिरूपण .. ४ ५ 9 ध €१५७ ्ाचमने निषेषः .. 4 0 9 2 € ७७ अआचमनादयः पिणदानेादीचयाङभूताः पदाथाः .. .. ११५१ ाचमनापवाद्ः .. क ६ ५ ९७१ अचमने गयटषसस्था न ४ ् ५ ९९१ द्याचमने तोयमियमः र ` त ९९ आचमने दिख्नियमः ॥ भ ॥ ॥ ९८ चममेदकानि .. त ध 4५ ८८२ ्ाच्चमनेदकपरिमाग साष्छादमनिरू्पय इ 4 2 ह ९९८. शाति्मकुव्येतेदेोषः त ` ` र 8९. वादन . . ४ ॥ .. १२९१ ्ासननिखपसं ** ६ 6 ° + ०, ७9०6 द इापो न्तिककम्म॑मुदर्य-गोद्यदे पिकयाज्राय-पौदिककाम्यशा डान प्रयोगः * » 4 4 ** + + १५९८१ ६ उच्किद्ोदासमं = * ०५ न, ष, र १५९१० खवृशटृढ षस्य मेक्णयद्यागं र .. .. २९६२ उरकगद्यपायाः . 4 ॥ 1 ॥ ८२७ डपवेद्यग-संमेश्रन-पादाष्याचमनीयानि .. .. १२१०
डपागर् पादुकानिष्पड . . ५ ४ ि ७०५
कमणस्वादिजशपाज्ाणि .. ४ ५ कस्याद्य क ५ > $ ३.४ कणाः 1 व व ०, 9 काम्यशाड्गकालाः ,.. $ ॥ तः |; काम्यश्चाङ्खतिथयः
काम्यश्धाडग्वाणि
काम्यश्राङवाराः .. ५ ४६ * ॥ `. काम्याः प्रीयंकालाः
काकसमवायनिगेयः ए काशदिद्धेवावच्छरेन शपिकरारि गरथायि
कियाखामं
कुतपकाणषिभगियेागः क ह ५, त
कुतपकालाः कुश्रविधिः
दष्यपक्षः , .
छष्णाजिननगिङूपय . .
केतनाः
चयाददंधनिंयः
गार निणयः ५६ ध
चिर र प्रिच्चाने सावह्यरिकश्राङकालाः ५ च्ठरारीनि ्राष्याणि व्यानि च गजच्छायानिरूपस् ,.
गन्धनिरूपद
प्रष्ठावां | @@ 9
२१९ १९९ ९६ब् #) २९९ २अब् द्द् १९९ ५८६ ९०8 १० ११६९ ९१९९ १६९९ १५२ 88@ ९८६ २७९ र्द ५९० ₹2809
५५०
गन्धारिदानं क ह 5 4 १९१०९,११४१
मन्वा दिदानलश्यदाननिडैवः . . गन्धादिदानेतिक्षत्तत। गवाखाद्धप्रवोमः
शश्चाः पितर
ग्श्खादेनां बोगित्वं ४ गौमहिवोदलीवराहादिमिकपवं याद्याबि भान्ानि.. पाद्याण्णन्नामि
प्ाण्छदकानि
चतुरे श्रौ आद्धपरयामः
चतुष्निधपू््वाहृविरेकः
चगद्र-सग्ययो यंशं
चामरव्यनम-दपव-ङखेग्रप्रसाधन-निरूपणां , 1
इचनिखू्यश
हन्वोगानां लप्यानि. .
नप्यानि अथम्येतेदिनां नप्यानि शन्टोगानां . . नप्यानि यजमानस्य
जप्यानि यजुम(दनां
जप्यानि जाडमोल्रद्यलानां
एषायां । १०३९ १०६ १५०५ ४९६ ४६५ ७९५ ४९०
4 @ ® ९१६८
१७८८ ११६७ २६४७ ,
9० क्
५००९ ५. १०६८ १०७४
१०९६८
जप्यानि अन्यन्छपि.. जलादु्तीस्य कत्ं . . नीवच्छाडप्रयोगः
तपं सोक ..
तपंडकाल-दे्रनिङूपवं । #
तपखसाधनामि
तप ब्णयगजन्रमः तपडेतिकष्च ष । +
तपदयतिक्तख्यता
तिकगिशू्पल
तिशेदकपिखश्चाडादौनां प्रगोगः
तीथं खाड्प्रयोगः तेजलादिद्रशखद्यपायाः
दचख्िक्षा .. द्िबाग्रशनिखपवं दल्िशासम्मदागमिद्खयः ददयोगपद्ो द्र्माखमद्ानं दौीपजिरूपशं
टेवतामन्त्रक्षमसस्थापिक्स्पसहित पिददानास्थय प्रधानं दौहिषप्रतिपव् श्ाडप्रयोगः ब्र्यब्रद्यदयसम्पश्छोपलल्ितः कालः
्र्यसुद्यपायाः
।,
प्रां । ६०९९ € ०४ १६००४
€५९
९११
९१९
५. ९९५ ९१०
(8१
९९६
१५६८
ष्८ ५
१०४९ 6४ १०४७ {८८ १२५९ ९८८ १8६१ १९०४ २१५९ 2 |
दादग्राङ्स्यशनं दिराश्ममनिमिन्नामि
षनाजमाधिक्षरणविरोघधपरिषारः
धम्मापायाजितद्रथविध्धिः धुपनिरू पगा
माराययबलिप्रयागः खडकाकलनिगयः निन्यश्राद्धप्रयोगः गिमन्धणस्युलक्षालाः निमन्घगक्ृ्तारः गिमन्छणोयब्राद्मणसह्क। मिमन्तरगेतिकन्तव्यता निमण्छितजियमाः निषिद्धमांसप्रक्तयः
पक्षाद्रुद्युपायाः प्चमभागडामि
परि विश्चादयः पस्विषणं परिवेषणपाजाखि ..
पाज्ाणिः
एष्टायां | ि 1 €<५
.„ ,“ ^
५८६४ ५२८९
६८६
१६६१९ ५. १५६२ १९१० ५ ११.९८ १९५ ९
© © \
¦ 64
८२9 < १००
२९० ६७8
७ १ | ॥ 1 €
पाकादिक्लद्य.. पाचादिसख्ारः पाचालम्भजपाङुरुनिवेशरानानि पाच्ालम्भादि प्रयोगः पिणदानमकषालाः पिण्ददागप्रदेशाः प्खिदानप्रयोगः, तकानुकषाग्रहर पिण्टरानख्यामकल्पना पििणद्ानस्थयानससखकारः पिणपग्मिणद्षयो विधिः. . पिर्निन्वापाङभुतं कततसंसानं पिरडा्यात्रिविषयो विधिः . .. पिदविप्राचनकाणए़ प्दटिद्म{सिमदानानि पद्टनिशरू्पणप्रकर्णा
पिट्रश्तवेः
पिन्यस्य विकिर्मन््राः.. परष्पनिरूपग... एचिवीलत्ादिशषव्य
प्रकोककाः
प्रयोगपद्कतिः. . प्रशषमामप्रतयः प्राच्तीनाकीतयश्चोपवीतनिययः प्रातः खानं
प्रतद्रप्रिक्षरारं विलोदषप्खिख्मद्धादीन। प्रयोगः
एष्ायां |
६९१९१ १९७८ ९१०७ १९८४ १४०१ १०८ १8 4 | $ १४९१९ १४९१४ ११२८ ९११९ १8६२६ १२१५१ १२५१ १६ १०८२ १६९८९ ८१ ११.०१ ५०१ २९०६ ५9 १२०६
१५ ह
प्रेत पिश प्रयोगः प्रेत पिकषरश्नाडादी्ा प्रयोगः
बौ धायगोक्ञतपंयं ब्राह्मगप्रशसा ब्राह्यगगिस्पगप्रकरण. . ब्राह्मलय त्राह्मदन्रबादयः .. ४3 ब्राह्मयो पवेशनायमासनेोपकङ्पनं ब्राह्मगोपवेग्रनं .. ब्राह्मणाः म्रूडतुल्याः ब्रह्माः पतिताः. . ब्राह्मणाः षाः .. ब्रह्मणाः बप्माः
ब्राह्मणाः पाङ्कयाः. ब्रह्माः पद्किपातगाः ,. ब्रह्मणाः पद्िपावनपावनःः ब्राह्मणाः अमधोयानादयः ब्राह्मणाः शरोरदोधिणः ब्रह्मणा गिन्द्तिचाराः ब्रह्मणाः ाख्मवाषाः ब्रह्मणा अपङ्कयाः . . ब्राह्यलाः पङ्िदुषकाः .. ब्राद्यदपरौस्ता
एष्टायां | १५८८ १५८६
€8€ १8० १९० १४२ १९० ६१९ १९८१ १५९ १६८ ९९८ १९८ १८२९ ९८६ 8०8 ४९५ 8९१९ 88 * ४७५ 8७८ 8८९ ५०४
माग्रपदापरपच्भाडप्रयागः ...
माग्रपदापस्प्रह्लः ८ , ८ | ९ भू-गरह-पुरकाभयनिरूपणं ... ८ , भूतयश्चादिकालनिणयः...
श्रशद्यपायाः
मोजनपाचाखि ,,, ..- ,ू „~. भोजयिदनियमाः... ,.. .. ५; भोव्याद्ननिरूपयं,..
मधघाषयोदश्ीश्ानिरूप्यं ... च 6 मध्याकस्पाः
मध्याङकालविनियोगः ...
मध्याश्खानं ,..
मग्वन्रादयः
मन्धादयः पदार्थाः
मणमासनिङूपर मलमासे{परपर्ादिश्नादडधापवाद्ः मासमे विधिः
मांखदानविधिः
मांसमक्षडे नियह्कस्य प्रह्वायः मासामचदे प्रतिषेधः मुखयकालातिक्ललकाणाः +“. ०५५
एष्या १९८८ १९५ ७८ १६०६५ ६ १७२ १०२६ ७६९
२९३ ११९० १९४
अयौ = |
५७
१९२८९८६,१९५८
२९९ श्र ४४ ४.७ ४७द् ८७ ण्य्
१६
वैशेलनिलप्यामि बभष्वेदिनां जप्यानि ` रतैः राड नियोगः... वेश्छैएवीतनिरू्पगं ... यज-भीषठतपेणे
वामां महिमा यनार्दयः
वगन्ताः
योगिनां माहे नियोगः योगिनां सम्यात्ष्टं योगिणोऽतिक्रमदोषनिरूप्रय ,..
दरजषमिखूपश रजतमहिमा
वर्ण्या ब्राद्मशाः व्यानि पकमूकादोनि वर्ब्यान्धत्ा व््ा्यदकामि वरच्या न पुष्पाणि वििरादिक्रमविधिः... विकिरेतिकरद्यता ..
एषायां | १६०६८ ६००४ ६९६ ९<७ € 89 १४९ २१५९ ९५४ 8० 8१२ ४१९
९५०७ ९४५८
४५८ ५५५ ०५ ६२१ ९८९ ६९१९ १९९६
९२
विक्षिरमन््ाः
विष्हदयमन्ः ... ह विस्सरेलाष्यनिरूपदं... कैड़ालत्रतिकादयः
कैरेषिकाः चाडकालाः वैष्यरेवकाणनिशंयः ...
ब्यटेवपाकनिबयः ... ह ॥: ध
वैश्यरेवाचंनकाद्ं .,. इृडधिम्माङ्ध ,, 0 स इदडिभ्रादप्रयोगः इषलोपतिप्रम्टतयः ... ष्यतोपातः शरा प्ययाकतरयप्रच्छादनपद्रोपाधानानि मपृच्स्य सपििण्डोकरयकाकाः येषभाो- ` सा डकम्मप(भाषा,.. प्माड्कसंनि यमा पाडाकरय प्रद्यवायः भडकालाः पेराणिकाः श्राडदेष् प्रति पितणा सागमनं साङरेवतानिबयः ,.. सष्देश्रा ्ाडदिगपन्य[हह
एष्ायां |
११९ € श । =. ११२९६
१९४
१७९ १०५८ १०४८ १२९१९
१४६१ ५० २४९
१००८ ४३ । ९९ ५, , 04
९५“
९९९०
१२
एष्टाया । श्य डविधिपलप्रश्रसा ह श ॐ ३ १ गप्राङ्धवि्येषः (न अ व १६७ कअडमहिमा व ५8 ,, ५ ६ २५ शाद प्रशस्ता ब्राह्ममाः १ ५ ५ ४ ३७७ अद्धोपकरयानि .. ६ ॥ि ९३. खाद म्रतमनुष्योदेग्रविधिः .. ,. ध क ९१ कपट चविचार १ १ १५२ अऋौज्ाचमनानि .. (1 ४ ह 4 € ८८ कगङ्धमोक्नियमाः .. -* „+ .. ,. १०१६ श डतसम्प्रद्ः ^ , " - „ $ १९१७२ | हसपिणीकरशप्रयेगः .. .. 9 ५ ॥ १९६११ पिणोकरयकालः. . ॥ ए ४ २९६ प्रीप्रीखिस्त्रोच ४ र ८ ८ ॐ १०८१ छविहितव्राद्मणामतिक्रमः . . 4 ४४दे लाभिककरेकवेष्यदेवकालनियेयः .. .. .- १०५९ साम्नां सपिद्छोकरणकालः त द 2 २९९ साषिघ्रीनपादि -. ४ 2 ६ ४ ११३८५ साग्रतारिकि स) डक्ालनिरूपय ४ (६ , २८९८ सीन्वत्सरिकम्मादप्रयोगः .. ., .. .. १८५९ सायास्कस्याः .. ४ ४ (6 त ३१८ षपश्ितादयः पदाथाः ॥ , . ॥ .. १४८. चखानप्रश््सा „ + 9 ४ इ 9 ८8९
श्ानमेदाः # ० = ४ ५ 9 क » @ ® # ® ४१
१४
खानकनः प्रतिषेधाः
सानां ग्राह्यानि बज्यानि च उदकानि
खागसम्भाराः सखवविनियोमादि .. सख्छारा 9. संक्षान्निनिकूपशं
हस्ततोधौपदोतनागदिषनियमाः इसतोष्माजनं
हिरण्णनिरूपणं
शिरणणमहिमा हिरण्याकङ्कारयामनिरूपय ङतावश्रिद्प्रतिप्चिः कोमाधिकरखभूमामिल्ाजं
एष्टाया | ८५२ ८६९ ९्शैरः १२९७ १९२ २९०
८९८ ९४४९६ ६९० द ०२५१७२१ १२९२ ९३६१५
‡‡ बद्र: प्)ङगाय।
~ + ८ श १
चतुर्वगेचिन्तामणो परिशेपणखण्डे श्रा बकर्पे
प्रथमेऽध्याशः ।
-------* >) (~~~
अथ अदु विधिफलप्र्साप्रकरणम् ।
ौरोादागवस रसङ्कहकलालोलासमाशिङ्गिते -
भ्राम्य कन्दगकूटकाटिघरनानिग्ट्टरवाङ्गदः ।
उन्परो नवमौ खमोरजदलभ्रणप्रभामष्डल
प्राघालहनजाहिकश्छविरसौ पायादपायाद्ूरिः ॥९॥
गणेशं वन्देऽहं मदजलगलक्िष्यरसगिति-
पणमेदास्वादप्रष्टनमनर्षां करौ इनवताम् ।
द्रिफदरन्दा्नां कलसग्सषदारसुरष-
खगप्रायैरयैः श्रवणपट पेयैः प्रमुदितम् ॥२॥
द्गः शारदकोमुदोमदहरस्फागप्रभामण्डलौ-
लेध्क्रश्चितदुस्लरान्तरतमस्तोमेद्भवापद्भगम् ।
मोमन्ताम्तमवेगितेाज्वखकणामव्वा ुनिय्यतमुधा-
धाराधोरणिपर्तिाम्बरतन्बां वन्दाम शरदाम् ॥ह। 1
चतुरवगंचिन्तामणो पःरशेषलग्ड |१ श्च० |
यामासाद्य परेखतर्भिरभितेा लसादयामासते क स॑यव्ारमाङरिह ते सत्वऽ्मो नान्यथा ' या रैधोपनिषगमयों तनूमनुप्राप्ता गुदस्य भमं खेरानन्दपदं परं वितन॒ते तां नौमि देवौ गिरम् ।४॥ तां वत्तं समुपास्महे परिमिता यासौ चतुभिः पदः बेर्यतपरिपाकमेतदखिलं ब्रह्माण्डमाङरदधाः । चस्याः राय पर प्रसादमयते सब्वा;पि सन्व्षतां हौनस्तन तु पद्जासनश्यो ब्रह्मापि जिद्यायते ॥५॥ धमे चादौयक्षरवदरमाजऽपि विध्मिा विना वा केनापि चिदपि च पिण्डे विनिरहिते। मललत्पापालेपाख्िदक्नपदमायाम्ति पितरो लमस्तसी कुद मखमथगयास्थाय हरये(*) ॥६॥
प्रदत्तपिष्छाल् खपरः सपिण्डे
्र्रतपापाश्नरकौकसेाऽपि ।
समुद्धरन्त पया दि द्वं
गदाधरं मौमि गयाञभिरष्यम् ॥७॥
वस्म वद्पाहरणे समुद्यताम्
इद्रान् विसुद्रान् इतयोागसम्पदः ।
नमामि स्कम्मपयप्रवन्तका-
भारिष्यना श्रस्तिद्गरशपूजितान ॥ ८
नयानययययीािििेधििककयोयचकिरनन ७ ¬~ > ~
"रयम
(१) निर्वहितमडयागाय महते एति ख* |
१अ०।] श्राद्धकल्पे श्राडविधिफलप्रग्ंसाप्रकरणम् |
यन्निस्तिशविशौखमाण-सुभरटचखत्करारोषरत् कारस्फारविरवरभैरवरण्लोएौ स्षणक्र िनः । मन्यन्ति सन गलद्रलास्वमिलितस्कन्धाः' ^) कबन्धा मुञ्जः याऽभदिक्रमनिजितेाशितरिपः ओशो भपतिः ॥९॥ चस्याद्यम्करषालकालभुजगो निष्योतण्डयाऽखिल- प्रत्यथिततितिपालपष्कल्यद्न ्ोरातिटप्ता सतौ । तन्द्रालुः परिदत्य घोरसमरक्रो दारसे निभर वध्राति सम मरावकाप्रविलसत्कोषप्रषेश मतिम् | ६ ° ॥ एतस्प्ादभवत् प्रौढ प्रतापामखद्जैयः तनजो विजितारानिजजपाल इनो रितः ॥९ ६॥ तस्मादपि महादेवः पाणिताशषभ्डतखः । विजिताशषरिकक्षो विक्षमेकरसाऽभवत् ॥१९॥ यतप्रतापामखज्वालातलासु परिपातुकम् । अमिजमण्डल भजे श्रम्मभावशिकण्पताम् ॥९ १॥ व्येश्स्य धनुव्विमुक्रविग्िखत्रातव्रणा ्स्लव- दिभ्रादस्विमिग्िताखिलमरितिपूरेषु भरेणवः । मिग्रौशधय सकङपटविषमः भङ्गामन्मि यपू शम्या सेाघपगक्रमम्य महिमा वप: कय पते; ॥९ ४५ यः ग्रोमत्करपस्करच्यतमहादानाम्बृधाराभरात् , सिञ्चन् वरविप्रवय्यं निवहान् यान ध्मकश्पद्रमाम् |
~ ~ ` भ अ ~~न ~
(६) गलद्रकाल्कशितख्छन्धा इति ग ।
चतुव चिम्तामशो परि प्रेष्ठे १ धरर
पक्रं पन्नवितान् मरोतलमिलश्छायाघने तदने लोकः शोकमुदस्य निटृतिमयीं लेभे प्रभां सशथितिम् ॥१ ५ यद काग्रपिनिगताग्रकिरणप्रागभाव्ररादगरर- ग्रस्त वेगिक्ुलप्रतापतप्रने यः पुण्छकालोाऽभवत। तस्िन्नायतवाहिनोष् धवलप्रोालवस्नावलो- कश्नोलाक्लितासु वोर निकरं स्वेर न्यमश्लशिरम् ॥९ ६॥ भ्रपेन तेनाथ हते ऽध्िनायः स्फार्िया ओकरणे मनसौ । शेमादरिनामास्य च वण्यमानं व्र समाकणंयत प्रकाशम् ॥९ ७॥ सध्या याध्ययनप्रवौणघरणोौगोन्वाणचदामणिः दभर वन्समुनेमनेाहरगणग्रामानिरामाषटतिः । नञ उआमनमज्ज्नकेा वलिकयागाथाममुन्रोलित- परत्छगाप्रतिमप्रभावरचिगं यः प्राप लनी पराम् ॥९८॥ म प्रामरत मनं नवेाश्वलकलामन्भारगोष्ठौसदं भ्र तम्पो तगलेद्रलन्नवगमप्रह्ादिवेदादरयम पण्यावसमनसगेमश्लनमनःमन्नाषत्रषाम्बद ¶श्वद दरस्यवस्तुरसिकं श्रो वामुदेवाहयम् ॥९९॥ श्रासोन्स्म्मादभिनवम्धामादराणापलोल, ननो लाशारप्रवरधिषणा तावितारेषलेाकः । स्त्या वाचं त्यञति न पग काण यः सङ्कटेऽपि- प्रचाराः णः सहृतरसिका नामतः कामदेवः ॥९२०।
१ दख०| श्राढकख्पं ्राडपिधिफलप्र्रसाप्रकरशम्।
येनाचार्यवगर्य॑सङ्गतिमत। निन्द्य मोष्ोत्रत
हृत्या दारपरिग्रहं विदधिरे कभ्भाणि बह्याणि च । वेद्यावेश्महेन्द्रजालदलनं समङ्ग शाद्भरं
ष्यति; किर्चिद्पासितुं स अग्रे वय्यम्तुरोयाश्रमम् ॥९९॥ तस्मादिदप्रयनो यपुष्चरितेा हेमाद्रनामाजनि
प्रह्यग्ा प्रतिमप्रभावविकशदिश्राक्तरश्रोमिधिः ।
योऽषौ सव्वकलाविश्चारदग्ररोगन्नाङ्रे भाखर:
सन्यश्रौ कगणेश्वरेा नपमहादं वस्य मान्या ऽभवत #९ २॥ यस्याज्ञा खविश्राल भार्विलभो महासने सादर
ख्ापालाः परिपातय निशि तनिजव्याएष्वराः ररते । किशचोक्नामितदौ्यमानमरसेा वद्िष्णजिष्भ्रियः
प्माघां दिच विदिचु चातिमरतौमामादयन्ति लणात् ॥९२द३॥ यः कोनिप्रसरावधौ गितिविधुप्रत्ययराखिद्च यः
शक्र विक्रमचातुरौमदज॒षः शवुनपास्तश्रियः ।
यञ्च प्रङ्शिरःकिगोटघटनारि््टसेवावमं
धन्यन्वन्यद्रापरौ तिरमिकाण्टद्धि निनायाचिगात् ॥२४॥ साऽय सेवाप्रसङ्ग विनयनयनमक्म्डनाधौज्रमो न्न
प्युप्ोदी प्रत्न युमणिकरभरभ्नाजमानादिपदः ।
श्र हमाद्रिः कगाग्रल्षगदमलजन्तप्रस विकछप्रवा रैः,
लेके कस्येह जिष्टां मिजगणगणनालोलमषां ग चक ।२५॥ श्रामिन्भोरातुषाराचलशिखरभुवः कोकििगङ्गायभङ्गोः
खौ हत्याक्छष्टनत्थप्रयपरिचिता यख लके चनो ,
चतु्वभैविन्नामणो परि ग्र षण [१ अर ।
शशचदरेमानिकानामङ्ुरत रयण्टन्न्द गवर्चनव्यत्- सोराकृपारटद्धं स जयति मतिमानेष देमागरिरिः ॥२६॥ शात नो तिरदस्यमस्य गृर्तां यघहते शिता
गुनं साऽपि दृस्तिः म च कविय्ेन संखद्धंते ।
साऽय चि्रचरिच्रमान्यमहिमा मन्त्ौद्धरचरामणिः
हेमाद्विने निमाय विक्छयरमं कं घौरधृण्ये मरम् ॥९७॥ येनाचारविचारचार्चरितक्राष्येन तोत्रत्रत- त्रातप्रोणितनन्दनन्दनघनप्रमप्रटद्भरिया । दकनैविंप्रगणाङ्मानि गणनातौतेद्धनेशचक्रिरे भगटत्केषनिवेगशभङ्धिमचमत्कारोात्किराणि क्षणात् ॥९८॥ रामं दिङमायिकामां सितरूचिरुकदिरा शहारयष्टिः मायाः स्यः सम्फुक्षमन्ोकुसुमचयमयो दये वधूकेश्षा । ब्रद्माण्डोदृण्डवेग्मो दरनिहितसुधालेपलच्मोयदोया कोर्तिहेमाद्िमन्लो स जयति जगतोग्षण धम्मसेतुः ॥२९।, येनाभोज्यनवामरं रमलमक्न्ादिभेदास्पदेः
श्रसैभिंन्नगणक्रियाक्रमगतस्ादूपदंशाक्िः ।
विप्राणं खल साङ्गषेदविद्षां तिग्मं महसरत्रयं हप॑त्करषमना ये चातिवन्गभिः खरेतिकोैमु हः ॥ १०॥ ₹रिहरमदाभक्रिव्यकरप्र्त विश्वतिमाम्
उपचितमिजप्रज्ञा यज्नक्ियाक्रमसन्द्गः । गृणमणिगणश्रणिग्रो मतप्रकाशविकश्चः
करणनिलकः श्रोहेमाटिः कथं म हि वाधते ॥४१॥
१ स^ 1 श्राद्टकन्नय प्रादपिधिफलप्रसाप्रकर गम् । 2
प्रणोतश्च॒ चतुव्वगचिन्तामणिममाङ्कयम् । शास्त तेन समस्ता्तनिः रेषा ल्तिनिवत्तकम् ॥१९॥
या मन्धाचलमलवेगविचणदुग्धासिमुग्धोत्कलो- निष्टूतः स जगाम शक्रसदनं क शिखणियामणणैः । दत्यालख विमथ्य शब्दजष्लधि हेमाद्विणा निभ्वितेा दाता वगेचतुष्टयस्य विमल्धिन्तामणिम् नमः ॥२१॥
दानृपन्न ए विनिश्धितानि `
पश्च प्रपञ्चेन च खणषड़कामि।
वरतेषु दानेषु च तोयसां
मेक्ते ख एषऽय तथाथजाते ॥१४॥
श्राराधनं शयभुजान्त् पञ्चमे
खण्डे समक प्रतिपाद्य कथ्यते ।
हेमाद्भिणा सम्पति कव्यभो जिनां
श्राद्धस्य कश्पेनम महेान्वलश्रिया ॥2 ५॥
बहनि शस्तानि विम्डा्र ग्यते
श्राद्भूस्य कन्योऽयमतिप्रयन्न तः ।
टहेपमेयः सहसा न केनसित
दाषो खलघोयानपि बुद्िशालिना ॥३६॥ लज चारो प्रकग्णे स हेमाद्रिः णभाग्यः, फणप्रणसासयक्ं वक्रि ग्राद्धविधिं रघौ: ॥४७। उक्षमादौ लिङ्गप्रतिमाद्यधिष्टाने भिवविष्णगणेशादिदे वाना? ग-
धमम्। श्रनम्तरं गवाधिष्ठाने देवतारूपाणां न्दादिकामधननां हगि-
< चतुवगंचिन्ामणो परिशेषखग्छ २ च्यः |
टगादरौोनाञ्चाराधनम। श्रयेदानौँ ब्राह्मणादिरूपाधिष्ठाने वम्-रद्रा- दित्य-पिठमतसोमाङ्किगम-यम-कवयवारनाग्नि-सामपज्छपाग्िष्वात्ना- दौनां मदामरिश्रां पिदष्हपाणां दवतान(माराघधनमुच्यते | श्राराध- नच्च, मनसः प्रौणन, तस्य चोपायः श्राद्धलक्तण कम्मं । श्रतस्तद् च्यते । लव तावदिधिः खविध्येऽय परूषं प्रवन्तयन् खसाध्यपरुषप्र- टृत्यतिग्रयकार्णिं विधेयप्ररोचनामपेक्षमाणो विधयरुच्युत्पादकानि प्रशं मावचनान्यपेचते फलवचनानि च। यथेरेते पर्षा विध्य प्रब- तन्त तथेव तदिषये ग्रे श्रोतारः। श्रतस्तषामपि ततर विधिफनप्रश- सावाक्यानि प्रवत्तकानौति ग्राद्धविषयाणि। तान्येव प्रयमम{भिनि- व्यन्ते । तानि च परस्पगान्वयार्कवाक्यतां गतानौत्यकमेवदं प्रकरणम। श्राइ ममन्तः भ्राद्धात्परतर नान्यच्छरूयस्करमु दानम । तस्मात् सन्धप्रयन्नेन श्राद्धं कुग्यादिचक्तणः ॥ ्रद्मपुराण | तस्माच्छ्राद्धं नरा भक्तया शाकरपि यथात्र । कुर्व्वोति श्रद्धया तस्र कुले किन्न सोदति॥ विष्णपुराणे । पिदगौोतासरेवात्र माकास्ताश्च परण्स्व मे'' | श्रवा तथैव भवता भाव्यं तत्राद्तात्मना ९ ॥ शपि धन्यः कुले जायादस्माक र मतिमान् नरः ।
(१) पिदट्मातास्तयेमाख द्मोक्छस्ताः प्रर पाथिव एति गर । (९ तच तात्मना ति तण | (१) भूयादस्ाक्मिति ग°।
५ ० |
५] उक्षन शाद विधिफलप्रशसा प्रकरणम् ।
श्रक्व्वेन् वित्तशाद्यं यः पिण्डान् ना निवपिश्यति.१॥
रत्नवस्तरमहोयानमन्वभोगादिक९' वम् ।
विभवे मनि विप्रभ्यो योऽमप्रानद्ग्य दास्स्ति॥
्रन्नन ता यथा शक्या कालऽस्मिन् भकरिनसरधाः `
भो जयव्यति प्रिप्राग्यान् तन््राचप्िभवा नर ॥ नागर खण्ड् ।
लेाकान्तरेषु ते ताखं लभन्त नान्तमेव ३।
दत्त न वजयं ते वर्था यान्ति दाम्णि ॥
सत्पिपामाममृद्ध नं म्नस््ात मन्तपेयत्पितन् ॥
नित्यं शका यया गाजम्तोयभाखः पयग्विधे
तथाननेरस्तन वदः एष्यगन्धाननपनंः ।
पिटमधादिभिः पण्यः ग्राङर्धा ष्वपि
तपिताम्त प्रयच्छन्ति कामानिष्ान ददि ग्यिनान्,
चिविगश्च महाराज पितरः ग्राद्ूतण्तिाः ॥ कृम्मपराण ।
योऽनेन विधिना श्राद्ध कुग्यादं ्रान्तमानमः |
व्यपेतकल्दरषो नित्यं याति मावत्तते पनः ॥ यमस्मनौ ।
ममत विधिग्ष्टं कामाय कम्पितं दिने, ।
य प्रप्रा शन्वत्तन्न तषां लाका: मनातनाः॥
+ . -~~ न्न ~ ~र ~= ~ -~--~----- ~“
(1) पिरान न्व्वापयिष्यति इति ग*| परा
(९) दत्रवस््रमहारानसन्यभोगादिकमिति कण| 4
१. चलुवगंचिग्नामगौ परिरेषखण्े [१९अ०।
श्रायुः पृजान् यग्रः खगे कौततिं पुष्टिं बलं भियम् । पशुम् सस्यं धनं धान्य प्राप्नुयात् पिषटपूजनात्॥ ब्रह्पराणे । एवं शग्धग्गुरस्येन देवताः पितरस्तथा । सम्यच्या ह्यकयार्यामन्नेनातिथिबाग्धवाः ह श्रारारमासरेत्तच पिष्टमधा्चितं मरः । युवा धनप चेच वदधते नेव सं्यः॥ देवलसतौ । श्ररागः प्रकतिग्यश्च चिरायुः पुषपौ जवान । श्रथवानयभोगौ च श्राद्धकामोा भवेदिह ॥ परजच परां पुष्टि लेाकांञख्च विपलाम् प्रभान् । आद्धत्छमवाप्नोति यशश्च विपलं नरः ॥ ब्रहमवेवन्तवायपराएयोः । देवकाय्यादपि सदा पिटकां विगिश्ते । देवताभ्यः पिहणां रि पून्धमायायनं शभम् ॥ सर्वषु देवेषु कर्माषु कणौ ङ्श्राद्धस्य पन्वेममष्टानात् दृ षेभ्यः पृष्व पिद्वणमाणायममिति विष्ठधमन्तरे वराहवचमम् । श्रदप्रम्ति लेकेषु प्रेतामुदिष्ठ प पिम । चे तु श्रां करिव्यज्ति तैषां पषटिभरिव्थिति ॥ श्राद्धकाले तयाश्नेन पिष्डनिग्यपणं तथा । प्क चे करिष्यन्ति तेषां पृष्टिभविद्यति ॥ पिता पिता महधेव तथेव प्रपितामहः ।
र || ्राडकर्तय श्रा डविधिपलपशं साप्रकरबम् । ११
तेषां जयः पूजिताश्च भविश्धन्ति तथा्रयः । जयो लोकास्यो वेदासतथेव श य॒गजयम् । पूजिताश्च यो देवा ब्रहमविष्णमरे शवराः । पूजितस्तेभविव्यामि चतुरात्मा तथाणहम् ॥ पेहपैतामहः पिष्डा सुदेवः प्रकौसिंतः । पताम निदि एसा सडर्वणः प्रथु; ॥ पिटपिण्डस्तु विज्ञेयः प्रययुश्रस्ापराजितः । अत्मानिदङ्धा विक्नेवः पिण्डनिन्वपणे पैः ॥ एवं सम्पूजितस्तेन षतुरात्मा शां स्ितः । भविष्यामि प्रदास्यामि तस्य कामान् सथितान ॥ चवारः पुजिता बेदाञ्चलारथ तपाग्रमाः । पर्षाथाश्च चत्वार्तसख तपा दिशः । शत्वारय तथा वणायुवारख तथा यमाः ॥ पिद्रपितामहष्यायं पैणपतामहः प्रापितामइ रृ्यथः । यमस्मतो । ये यजन्ति पितृन् दवान् ब्राद्वर्णद्च अतान्रनाम् । सम्ब्ता कराःद्मामं विष्णुमेव यजम्ति ते ॥ ब्रह्मपगणे । एवं विधानतः श्राद्धं त्वा खविभषेचितम् । शा ब्रह्मस्तश्भपय्यन्त अगत् प्रौणाति मानवः ॥ विष्णुपुराणे । हद -दद्र-माषत्य-षछय्याप्रि-वसु-माइताम ।
९२ चतुवचिन्तामणौ परि्रषखण ६श्ध.,
विश्रदेवान् खषिगणार() वयां मि मनजान् पग्रुन् ॥
सरौदखपान पविदढगणान् यच्चान्यद्भु नमंज्ञकम्'" ।
श्राद्धं द्धान्तः कृत्वेन तपयत्य खननं ड तत् * ॥
छेन केनचित् पृर्षेण स्वोयपिटपितामहे।दणन श्राद्धं क्रियः
भाणे ब्रदरन्रादोनामनदिष्टानामप्नेकेषामेकस्िन्तव प्रयागे युगपतप्रौ- तिरन्यतकलेतपन्नानामपि सरोष्पादौनाञ्च ठि; स्यादिति वस नाः ्रद्ुकर्टकुलेत्पक्लानान्त् नानायानिगतानामन्दिष्टाना- मणनेकेषामेकक्छिन्नेव प्रयागे त्का दरकिया वयवेसतप्िः स्यादिति व्यक्रमुक्षम् माकण्डेय-स्कान्द्-ब्रह्मपुराणषु ।
अन्नप्रकिरणं यत्त॒ मन्यै; क्रियते भुवि ।
तेन ठभ्रिमुपायान्ति य पिशा्तवमागताः ॥
यत्तायं ५' च्नानवस्तेभ्यो भ्रमौ पतति पुचक ।
तेन ये तरतां प्राप्रास्तेषां ठरषिः प्रजायते ॥
थाम्तु गन्धाम्बकणिकाः पतन्ति धरातले ।
ताभिरापायनं तेषां च च तिर्यकक्ले गताः ॥
च चादन्ताः कले वालाः क्रियायाग्या द्यष॑ष्ताः ।
विपन्नास्ते तु तिक्तिरिमन्प्राज्ञनजलःश्िनः ॥
भुक्ता चाचमनं यख जलं यसा दिशे चजम ।
(६) प्िद्रगर्गा+ति गर ।
(१) यश्चान्यद्रतसक्षितमिति लर । (१) द्यत्र जगदिति ग; (9) यदाभ्न दति खर ।
छा" |] श्चाहकक्य प्राहवि धिफमप्रणसाप्रकर शम् । १४
ब्राह्मणानां तधेत्राने तेन टि प्रयान्ति ष ॥
पिशाचवमन्प्रा चः छमिको टवमेव ये ।
एवं या यजमानम्य यश्च तेषां दिजन््रमाम्।
कणिश्लल्नाख्रावतेपोा ₹विरूच्छिष्टमेव वा ।
तेनान्रन कलं तज तत्त दयोन्यन्तर गना; ।
\या -धापयायन वक्ष शम्यकश्राद्धाक्रयावताम् ॥
अन्यायापान्तित्ररथेय॑च्छराद्ध क्रियति नरे; ;
षयन्ति तेन लाण्ड़ाणपक्कमाद्यासु यामिषुं ॥
एवमाप्यायनं वक्ष बहुनामपि बान्धवः ।
याद इव्वद्विरस्नाम्ब्ाकेरपि हि जायत । नागरखण्ड ।
श्राद् ठ कियमाण प म किञ्चिद्रायतां पञत् ।
वुच्छिटर्माप राजेन्द्र तसाच्क्राद्ं समाचरेत् ॥
तिप्रपादादकं थश अमो पतति पाय)
तेन ये गाचजाः केिदपजा मरण गताः ।
वत् पुष्करपातरम्तु पिवन्ति पितरो जनम ॥
ग्रादध प्रकियमाण त यत्किञ्चित् पतति किन)
पुष्यगन्भादिक चाम्रमपि तायं नरेश्रर॥
तेन रिं पगा याजि य शमिवमुपागन‹,
कोर वापि तिर्यक्लं व्याव वा मराधिप ॥
धद च्छिष्ट चितौ धा! पाब्प्रचाणनेद्भवम् ।
तेन ठप्मिंपरां यान्ति य प्रतवमुपागताः॥
१४ धददगधिकरामणो परिश्रषठणे |१ य° ,
य दाप्धशुना केचिकृतयु पराप्राः पवग्रजाः । विकिरेण परदत्तेन ते ठि यान्ति चाखिलाः।॥ तदेवं आद्धावयः केषामपि वश्यानां दभ्निरुक्रा । ब्राह्मणएभोज- नादिना प्रधानक्मणा तु सुख्यानामदिश्यमानानां पिदपितामहा- दोनां दक्षिभवनौत्युक्म् , खान्दं । पिद्धनुिष्छ यत्कबय ब्राह्मणभ्श्च दोयते , सम्यकभरदधापरेमच्यसद्धवेत् टिदं महत्| पिएण सव्वदे श इत्येषा ३ेदिकौ भ्रति; । पितुः पितामदस्यापि तत्ितुख ततः परम् ॥ समुद गन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्रितः । सव्वषां स्यात् पगा एप्रियावदाग्तयंप्रवम् ॥ नन् पुष्धात्कषव 1 सखगलाकं गतानां मनणपिद्टपितामदादान शश्टतादाराणा.^ मतां क्थ ब्राह्मणभोजनविनषटून मानपण चान्नन ठस्षिः सम्भवति । पापौयसां वा तिखग्छानिगतानां दणाद्या- हाराणां मतां प्रतादिशूपतं गतानां वा स्धिराद्यादहाराणं सता- मिव्युक्रं पाद्म-माव्ययोः । यदि मर््दिजेभूनं षयते यदि षानले । प्एभाग्यभात्मकेः प्रतेस्तदत्तं भुज्यते कथम् ॥ अस्याचपस्य समाधानं तनैवेक्रम ।
(१) म्डतान्धसामिति ग
१ ख° || ्राडकण्प शाद्विधिफलप्रशंसाप्रकर शम् । १५
ततार देवलः । रेषे चदि पिता आतः णुभकष्मान यागतः । तम्यान्नमण्ट १ श्दत्वा दवत्वऽ्नगच्छति ॥ गान्धव्वं भोग्यरूपेण पुव घ णं भवेत् । श्राद्धान्नं वायरूपेण नागवेऽ्यनगच्छति ॥ पान भवति यक्तं गात्तमते तथामिषम् । शानवने तया मामं प्रेतत्वे र्धिरादकम् । मनव्यलेऽस्नपानादि मानाभोगरसे भवेत् । ॥ ्ति॥ नन यथा ततौरस्य दधिषूपेण परिणामः, दभ्रश्च तक्नादिरूपेण प्र्यच्ते दृश्यते, नेवं भोज्यमानम्य हयमानस्य वा श्र्टतादिष्पेण षणा दरूपण वा परिणामे दृश्ते। न च पर्णितम्यापि स्वातग्ब्येण कियाग्रक्रिष्यून्यस्य दशान्तरगतप्राणिप्रासभिः सम्भवति नापि नागा- कम्मवरशक्रतानां प्रमौतप्राणिनां ्राद्धुदशापमपणमृपपद्यते। नापि ताम्य॒सुपणै-गन्धन्यै-यत्त-गचम-परेत-पिशराच-नर-किश्नर-पदएए-पसि- छमि-कोटादिकारिजातिमदस्रतिरष्कलस्वरूपैः श्रादकट पुन्यः सश स विविच्य सम्बन्धः सभवतीत्याद्याक्तेपाः पराणएवु छिताः । पाद्म-माव्ययोः । कथं कयानि दानि ह्ययानि च जनेरिदि। गच्छन्ति पिदलेकं वा प्रापकः काऽ गद्य, ॥ विष्णा पराणे । प्रये जायत पंसा भुक्रमन्यम चतः । दद्यात् श्राद्ं श्रङूयान्न न वेयः प्रवासिनः ॥
६९ अनू चिन्ामब परिए्ेवखब्े १ अर ।
सकाम्दे । इतार्ना धि जमुना आङ्कमाप्यायनं ततः । निम्बाष्य प्ररीपस्य तेखं षम्बद्धयेच्छि छम्
नागरखण्डे । किमथे करियते श्राङूममावास्यादिषु दिजः । ह्लास पुषा विप्र खकमजनितां गतिम् । गब्छन्तिं ते कथं तद्य सुतस्याश्रममाप्रथुः ॥ परिहारा श्रपि परारग्येव क्तिः । लेव माव्य-पाद्मयाः । नामगोषरं पिदकाण्त प्रापकं इव्यकश्ययो; । आदष्व मन्लाख्यदच उयशभ्यानि भक्रितः ॥ पिषादिनामादोनि उपलभ्यानि श्रातयानोल्ययः । नभ्वचेतन- लाक्षामारौनां कथं दष्यकष्यप्रापकवमित्याशद्याक्षम् ।
अप्िष्वाशादधसषामाधिपन्ये व्यवस्थिता एति ॥ अधिष्वाष्लादथः पिटरविश्षाणामाद्यधिष्टातारः प्रापका द गृ भवति । गणु चदि भामगोजं प्रापकं तरिं नामगोजाज्ञाने आराध किथमाणमनथकं खान् । तया च यदि नाम न बिन््ात् खधा पिरभ्यः एथिवो षरभ्य दति प्रथमं पिण्डं र्यात्" इत्यापस्तम्बस्ज- विराध प्व्याश्य श ऊपदस्तापि प्रापकलं दितं तैव । नाममनग्धाणदारेश्रा भवाक्तद्गतानपि +
प्राणिनः प्रोषगक्पेतं तदाहारत्वमागसाम् ॥
१०|| श्याडकण्य श्राडविधिपलप्द्रसाप्रकरवम्। १९९
तदादेश मामगोमन्धारौनामारेशा ऊषारिप्रकारेण पिपरि वर्तिताः ऋष्दा दत्ययैः । रथान्तर ञ्च । दवदत्तादिनामस् प्र्यप्रकाशकेषु च मन्त्रेषु कथं रपि सम्बन्धमणभमानाना-मप्रिखासारितिकाश्कानां मन्ाक्षाम् अततप्रकाञ्नका नाममन््ा्चारेश्रासत्कायैकारिण दत्यथैः । ्राह्मणेरभ्यनुश्नातः खपिदृणाञ्च मामषटक् । तानेवाश्यते सम्यक् विधिमन्त्रवहिष्कतान् ॥ १ हूति वारापराएस्पमरणात् । भवान्सरगतानपौत्यनेकद शकालयोन्यवम्धाकरगतानपौल्य्थैः । तदाहागरवमागता मित्यनेन प्रदस्य हविषस्तसद्यो निसमुकितसधा- द्ाहाररूपेण परिणामतः) मन्तादेरेवाणौकिकसय हेतेङक्षम् । मन््नादिग्ररणं श्राद्धोयस्य सव्वस्यापि पिघरपलश्षायम् । अतएव वायुपुराणे । काले न्यायागतं पा विधिमा प्रतिपादितम् । शरं नयन्ति तेते जम्तयजावतिष्ठने ॥ यथया गोषु प्रण्ासु वक्षो विन्दति मानरम्। तयास्नं मयते विप्रो जनर्यवावतिष्ठते ॥ नामगोज्रन्च मग््रख् दकमस्नं गयमि ते। अपि योजिञ्नत प्राप्तान् ह प्रसामपतिहति ॥ तदेवं श्रद्ध प्रत्यमागतान् लाकाकरणस्लानेव पदन प्रति मन्त्ारयो हविः प्रापयनोग्यक्षम् ।
-----~----- --~------~----ो कोन्यो भक जाणारा "नन =-= कक
(१) प्रीबयिद्रत्वमिति गर ।
६०181; ९०त् {1}. (नवप
९८ चसुगेचिन्तामगौ परिग्रेषखग [९ खर ।
एवमेष गायदएराणे निरक्थान् गतखानयिताश िदिनभिश- धोक्रम् । तेषां लोकान्तरस्थानां विग्रिैनामगोचरकैः । भरम्यामस्य दर्भेषु त्ताः पिण्डाः सुस्तु ३८४ । यान्ति तांम्तप॑यन्द्येव प्रतम्यानग्ितान् पिदन ॥ श्रप्राप्ना यातनाम्धानं अष य श्वि पञ्चधा । नानारूपासु जाता य ति्यगयोन्यादिजातिषु ॥ यदादारा भवन्त्येते तास् तास्विद योनिषु । तस्पिस्तसिं सतदादार श्राद्धा्नसुपतिष्ठति ॥ विष्णधम्भत्तरे दियान् पिगणानभिधायोक्रम् । एते श्राद्धस्य भोक्रारे विश्चेदवैः षदा सह । एते राद सदा भुक्ता पिन् सन्तपयन्धुन । यत्र कचन धमरन्ना वन्तंमाना हि योगतः ॥ एते सुपुश्चा विनियोजयन्ति आदस्य रातारमरौनमत्ताः । श्या तथैते 3िनियोजयन्ति दाहुः पिद सष्वग॑णान् मरो पतेर) ॥ याशरयव्क्यसूतौ । वसुरद्रादितिसुनाः पितरः आ्राद्धदवताः । प्रयन्ति मनवा पिदृन् श्रादन तपित: ॥
(\) यस्त वे एति ० । (१) मयते एति ग ।
१ ° || श्रादकल्पं खाद विधिपफलप्रशंसा प्रकर शम् । १९
यथा हान्तव्वत्रौ सुषदा दोयम मं दोहदारिद्रवयमुपभुश्ामा स्वयं दष्यति, तेमैव च दोददट्र वेन स्वकोयोदरवत्तिमं गभं तपयति, दोरदप्रदानेनेपकारकन्तारं ्ररोपकारेः परि तापयति, तथाग्मिष्वा- न्तादयो वखादयशथ देवतावि्षत्राद्चिन्यसहिमानः ब्रां भुक्ता स्वयं एष्यन्ति सखाधिषटितां खच मन्यपिटस्तप्यन्त, आदकन्तार च च्रायु्यादि भिः फलयाजयन्तौव्या्रयः । अच यषां पिठर्णां दथकाल- यत्रहिनातोन््ियार्थन्नाने ्राद्भदथं प्रत्यागमने च शक्रिनान्ति तेषं दथान्तरम्यानामेव मन््ादिप्रापितिनि दिषा ए पनोयुतम् अतौ द्धियज्नानयक्रानामागमनशक्ररुक्रानां श्राद्दे प्रत्धागतारना वायगोयन श्रगरेण ब्राद्ण्ररौराविष्टानां ठतिभवनोगयुक्रम् कृष पराण | द्यन्त पितरः भुला भ्रा कान्नमुपम्यतम् । श्न्यान्यं मनमा घ्यावा मम्पतन्ति मनाजनाः ॥ दातोः मदयाप्मन्ति पितरा द्न्तरौ सगा: । वायण्डताम्तु तिष्टन्ति भुक्ता यान्ति परं गतिम् ॥ मव्यपुगाण । निमन्तितान् हि पितर उप्रतिष्ठन्ति तान् {दजन । वायुवचानुगच्छन्ति'' तथ्ामोनान्पामनत ॥ तथा एकत्राह्णपत बोधायनः । , रशा पितरस्तस्य वामपाश्च पितामहाः । प्रपितामहा दङ्िणतः प्रष्ठः पिषडभक्तकाः ॥
=-=
-~---~~ ---~-++ ~ - - ~
(१) वायभृतान् गच्छन्ति गर |
। ९ @
चतुव †चिनम्तामगो परिग्षखग्छ [९ ।
अतएव ब्रह्मपराणादिषु उक्रम् । पाश्वयव्याश्च शष्णायां चयो दर्भां मघासु च । प्राट़इन्ते यमः प्रेतान् पिं खाय यमालयात् । विसजेयति मान्ये वा प्रएन्यं स्वकं पुरम् ॥ शधाकाः कौ यन्त दुष्कतश्च खयं रतम् । काङ्कन्तः पुजपौ त्यो पायसं मधुमंयुतम् । तस्मात् तास्तत्र विधिना तपयेत् पायसेन तु ॥
धतद्यागमनद्मक्रियुक्राः पितरः ्राद्देशं प्रत्यागच्छन्ति, भ्रतएव
पष्करथाजायां वियोगवाणां रामेण श्राद्धं क्रियमाणे सोता ब्राह्मण न्ररीरे दध्ररयारो नपश्यत् ।
तथाच पद्मपुराणे ।
परिपक्षन्त जानक्या सिद्ध रामे निवेदितम् । ज्ञाला वियोगवाणां म सुलानवमपालयत्('' ॥ मघासु चलिते द्र्य काले कुतपके तथा ।. श्रयाता ऋषयः सव्वं ये रामेण निमश्लिताः ॥ तानागतान् मुनौन् दृष्टा वेदो जनका्मजा। श्रपासपेत् तता दूरे विप्राणां मध्यतः म्थिता'र। गश्मेराच्छा्य चात्मानं निगदा सा तदा ग्विता॥ अपक्रान्ता तदा सौर्तां शावा राघवनन्दनः । दिश्डश्य सुचिर काणमिय किमिति षश्वरम् ।
(१) सुखानमन्दपायदिति ग° | (९) विप्रमध्ये स॒संस्थिता इति ख, ।
१ अ || मडकस्प सडविधिपलप्रन्रसाप्रकरशम्। + ९6
अन्यच स गता साध्यौ मन्ये चाहं जपाज्विता॥ किम्तावर्भाजय विप्रान् शेतामन्वेषयामि किम् । कारण मेव जानामि आद्काले हपखिते । रामेण भोजिता विप्रा शत्युक्ता श यथाविधि ॥ गतेषु दिअमुख्येषु प्रियां रामेऽप्रवोदिदम् । किमथं सुमु नष्टासि मुनौन् इषा समागताम् । लत्सव्यं मम तम्बङ्गि कारणं वद माचिरम् ॥ एवमुक्ता तदा भवत्र चपयाधोमुखो स्थिता । मुश्वन्तौ चाश्रमहृगतं राघवं वाक्यमन्रवोत् ॥
प्रण त्व नाय यत् एषटमाखच्येमिदह(९' यादृशम् । पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाङ्षु राघव ॥
म वीभरणमं यकौ दौ चान्यौ च तथाविधौ ।
हुषा चपाश्विता चाहमपक्राकता नवाज्तिकात् ॥ वशछम्नाजिनसंवोता कं दाः परःमरा । भवामि रिपुरौरत्र कशवकिलषद्दाइतम् ॥
स्वहस्तेन कर्थ राजनं वा मेधं भोजनं विरम् । दासामामपि यत् दामा नेापयुश्चश्ि करिचित्। लादुधन्त् कथं तस्मे चमा दातुं वदस्मे ॥
याहं राश्चा प॒रा दृष्टा सम्वाखहारणग्डबिता । /
धा खेदमलदिग्धाङ्गो कथं पण्यानि कनिपम् | एति।
--- ------ ---- ~ ब्ध =>
(१) यद टमाखब्यमिदहेति ख * ।
चतुरव॑ग चिन्तामणो परि ेषलद्ये [१९ ख० ।
मागरखण्डे श्राद्दे प्रति पिदणमागमममुकम् । श्रमावास्यादिने प्राप्रे गददार ममाक्रिताः। वायश्डता; प्रवा्छन्ति श्राद्धं पिट गण नुष्षाम् ॥ धावदस्तमयं भानोः चुत्िपासाममाकुलाः । ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखमंयनाः । निश्रस्य सुचिरं यान्ति गर्दयन्तः स्ववशजम् ॥
श्रान्त उवाच । स्तास्ह पुरुषा विप्र खकम्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रममाभ्रयुः ॥ भटेयभ्न उवाष ।
मत्य मेतन्प्रदाभाग यत्या ष्याइतं वष; । सवकमा गतिं यान्ति ष्ठत; सव्व मानवाः । पर यथा समायान्ति वश्वभस्याश्रम।') विष । तथा तऽद प्रतच्यामि सन्दहे म यथा भवेत् । श्रता यान्ति यथा राजम ये च के{चिन््रहामत९। तं जायन्ते न मत्य॑;च यावद्ग्रस्य संम्थितिः। परं ्भात्मकाये चते तिष्टन्ति सुगाल्य। पाप्रानश्च नरा ये च तेऽपि स्वगनिकेतने। ्रन्यररं समाथित्य भुन्नने कमरणः फमनम् ॥ घ यदग्रनैः श्राद्ध म्बयं विहितमात्यमनः।
(१) वंशजम्याश्रयमिति खर । (२) यथ केषिग्मह)पतङ्तिगर।
र 2) आ्रद्धकल्ते श्रादविधिफलप्रणरंसा प्रकर गम् | २१
पिटलोकम्थितानाश्च खगखवागामपि क्षधा ।
पिपामा च तथा राजन् तेषां सश्नायतेऽधिका ॥
यावन्नरचयं राजन पितरा मातरस्तथा *' ।
उद्धता य गयाश्राद्धे ब्रह्मलाकेषु ते इए्भम् ।
भुश्नते चंत्पिपामावा न तेषां जायते कचित् ॥
न चापि पतन तस्प्रात् म्यानात् भवि भ्रमिप।
व॑शोच्छदात् पुनः सन्वं निपतन्ति महौतन।।
श्रागत्याम्मात तता मत्या निपत्य जगनौतम ।
पापा, पापं ममायान्ति योनिग्रषटं भावता; ॥
तदव्रमुपपन्नः पिदट्णां श्राद्धदन्न दश्षि टप्भिः, दिन्यपिदणाश्च फनदाटल्वमिति । तच केचिदा: । दविःप्रतादृश्यलं दवतालम्, नतु हमिभीकरुव
फलदान वा । ग्रव्रद्याः म्वारत्यादिष्वनतनम्यापि दवतावदशनात् | ृदरादौनामपि विग्रहादिमच्चन दववानभ्धपगमात, यत्कि्चिदटर- पाणाम् पि्रादोनामुदेग्यवमक्मु्रात् दवतात्बोपपन्नः। फमरेतुचन्त् कम्मण एव । तत् माधनश्ूनायां देउनायां म्तत्ययमयवादरूपे वाका उपचथ्यत । टश्निवाक्यमपि चेननलादिगणं गमयनप्रा्म्यपर- मवति । तन्न रतिस्तौतिद्यमपुगाणादिपु सन्व॑च्र पिटदरिप्राधान्य- नेव म्राद्धारम्भदश्नात् फनराटत्वम्यापि व्िधिमन्धयोगादिमध्याव्- सानेष्वनेकणो ऽभिधानादभियुक्रतराणं गशिष्रानां तादृ गधादाद्या-
"=" नन ~ ~ ~~ == ~ च ------~-~------------- -- - ----~ ~ ~ -~--~ =-= --् -
(१) पिता माहतस्तयति गण |
२8 अलुष्न्विमामशौ परिपेषखड [१५ ख. |
ल्ञोकस्यायथा वि चिकिष्चाप्रतौलेस्तपिफलदाटन्योरलोकत्वकल्पनानुप- पक्तेः। यथा ह्येतानि खमिपुराणषु पिढटघ्या्नेकफलप्रतिपादकानि श्राद्धविषयानि वाक््वानि रभ्तिमि, तथा तदकरणे प्रत्यवायप्रति- पादकान्यपि लिख्यन्ते । नागर खणड । तपयन्ति न ये पापाः खान् पिद्धृन् निन्यघ्रो नुप) पवर नरा श्नया दिपदाः प्ररङ्गवजिताः॥ श्रन्पप्रयामं मराफन्नं श्रा द् मृत्वा प्रत्यवायकूपमनयम ङ्गौकुन्वा- णासमेगणाटतज्नाना हिता दितिमप्रतिपद्यमानाः पग्रमाम्यात् पर्वः । तथा । जलेनापि च न श्राद्धं शाकेनापि करति यः। श्रमायां पितरस्तस्य शापं दत्वा प्रयान्ति च॥ हागोतरूतौ । म् तत्र वोरा जायन्त नारोगा न शतायषः। म च अ्रयोधिगच्छन्ति यच श्राद्धं विवजितम् ॥ श्रपि मूष: फलेवापि तथाद्युदकतपंणेः । अविद्यमाने कुव्यन्ति नेव ओ्ाद्धं विवनयेत् ॥ कुर्मपुराणे । श्रमावास्याषटका दिनित्यकालाननक्रम्याक्रम् । तस्य पाकश्राडकाषठा मिन्याः प्राक्रा मनोषिभिः।" । नेमिन्िकन् कलं प्रहणे शगदषधय्ययोः । बान्धवानाम् कश्लवय नारको स्प्रादतेाऽन्यथा ॥
(६) दिनेदिने इति ग. |
ष्य] ाष्टकस््े श्राडविधिफलप्रणसाप्रकरणम्। २५
ब्रह्ुवेवत्तवाय पुराणयोः श्र्टकासु अदं विधायोक्तम् । पितरः पत्वकालेषु(") तिथिङालेषु देवताः । स॑म्यं परुषमायान्ति मिपानस्येव धनः ॥ मास्य ते प्रतिगच्छयुरषटकाभिर पूजिताः । सेघास्तस्य भवमयाश्चाः परन्रर च सव्यः । पजकानां सदन्का नास्तिकानामधे7तिः ।
द्वास्त दायिना यान्ति तिव्गच्छधदायित् : ॥ तायपराण पाठभदः,
मघम्तस्य भवेन्नोकेा लस्चास्य विनश्यति ॥ दति ॥ विष्णस्पतिविष्णधश्रासरयोः श्रमावास्या दिकाननुकरम्टाक्म् ।
एताम्त ख्रादकालनान् वै निश्यानाह प्रजापतिः ।
श्राद्धमेतेषवकुन्बणा नरकं प्रतिपद्यते ॥
ब्रह पराण ।
¬ स्कति पितर्थेति शत्व ममसि यो मरः। स्रा न कुर्ते मेशात्(९) तस्य रक्तं पिवामि तै॥ टत्यवं ्राद्ुप्रश्रमादारेण ओ्रादमादाग्यमुक्रम् | श्चदानीं श्रादू- रवताख्ूपपिद्टप्रश्माद्ारेण(?) अ्राद्धमरिमेाश्यते । ब्रहुवेवम म डि योगगतिः खष््माम पिदूर्णां परा यनिः।
(\) सम्बेकाजेम्विति गर ।
(*) तेषामिति ख । काले इति गर ।
(९) आआहरेबता निरूपयन् पिदप्रश्रसादारेडति लर । 4
२६
~~ = ~
~ -- ~~ ~
चतुर्वम॑चिन्तामणो पर पेषणे [१५ अ० ।
तपसापि न दृश्धासौ(*) किं पुनमां स्नुषा ॥ दवार; पितरे मन्ता मृनिंहो नास््यस्तथा । तेषां ्राद्धानि सत्छत्य देवाः कुव्यन्ति यत्नतः ॥ भक्राः प्राश्नलयः सव्वं दवास्तद्रतमानसाः । परिश्रे च वसवश्ैव परषठिनः." इङ्गिणस्तथा । ष्णाः श्वेतास्त्र जायेव विधिवत् पृजयन्युत ॥ प्रजाता वातरसमा दिवाहृत्यास्तथेव च । मेघाश्च मरुतसैव ब्रद्माद्याञ्च दिकमः ॥ अविश्डम्ङ्िराद्याश्च खटषयः मब्वे एव च ।
त्ता मागाः सुपणा किन्नरा रामैः स । पिद स्तेऽपजयन् स्वं नित्यमेव फलार्थिनः ॥ एवमेते महात्मानः श्राद्धैः सत्य पूजिताः । सन्धान कामान् प्रयच्छन्ति शतशोऽथ ससश्रः । रित्वा अलेक्यमंमारं जराग्दव्युभयं तथा । मच चोगमयैश्रय खन्मद दइमदे दताम् ।
हतस प्रराग्यमानन्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ वरिष्ठः सव्वघम्मार्णां मे च्धम्मेः सनातनः । पिद्रणणं टि प्रसादेन प्राते सुमहात्मना ॥ सुक्ातरेद्चयवामांमि वाजिनागायुधामि च । कारिशयैव रन्नानि प्रयच्छन्ति पितामहा; ॥
--- ---~-------~~-~ ~~
(९) दृष्या सा इति ग*। (९) एशिनादति गर ।
अ» ] आआदधकस्पे श्राडपिधिपलप्णसाप्रकरणम् | ५१॥
हंदतदििणयकरानि मुक्रारेदुग्येवन्ति च । किद्धिणोजालमद्धामि सदा पुष्यफलानि ¶॥ विमानानां सषस्लाणि अषटान्यएरसाङ्गः । सव्य॑कामष्ण्द्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥
परजां पुष्टं रतिं मेधां राश्यमारोग्यमेव च ।
प्रोता निचयं प्रयच्छन्ति मानषाणां पितामहाः । पिदृन् प्रणति यो भलया पितरः + ५ तम् ॥
वायुएराणे ।
श्राद्या गणस्त॒ योगानां स नित्यं थोगवद्नः। दिनोयो रेवत्ानाश्च ठतौयो दकेरिणाम् ॥ गेषास्तु वरिणा श्रेया एति सव्वं प्रकी तिताः । देवास््ेताम् यज्ते वे सर्वष्वतेष्ववस्थिताम ॥ श्राग्रमास्तु यजने तांशतवारस्तु थथाक्रमम् । वणाव यजो ताम् सलार यथाविधि ॥ था षहूरजाताख शच्छासेव यजण्ति १ । सथा वे पितरः पुश्याः खष्टारो देशकालयोः ॥ पिहभक्गया तते ित्यं योग प्राप्राद्यमसमम्। योगेन माक्तं लभते हिवा कम प्रभाग्एभम॥ चश्हेतेयद् दत्य मोरयिवा जग्दा । गुहायां निहिता योगः कश्यपेन महाह्मन। ॥ लश्च सोग समासेन पिटभक्स्तु शक्रः ।
चतुवरगचिन्तामशो परिग्रेषले [६० ।
श्रयत्नात् प्राभ्रुयाष्लभ्ः(\) श्यमेव न संशयः ॥
धानि रत्नानि मेरिन्यां वाहनाजनि च्ियस्तथा ।
शिप प्ात्नाति तश्छब्बे पिदभक्रिपरोा नरः९) ॥
राजा तु खमते राव्यमधनसोन्तमं धनम् ।
शोणायुरंभते चाथुः पिदभक्रः सदा मरः ।
यान् कामाम्ः? मनसा वाञ्ेत् रद्युसान् पितरोऽख(* ३ ॥
माश्यपाघ्यादिषु । श्रायुः कर्जा धमं विद्यां खगे में सुद्ामि च। राज्यञ्चापि प्रवश्छनि प्रोताः पिद्रगणा नप॥ रतिश्क्षिः चिथ: कान्ता भोश्यं भोजनद्वकता(४) । रानश्रक्षिः सविभवा पमा रोाग्यसणभ्यदः । श्राद्धपष्यमिरं'९ पराकं फलं ब्रह्ाममागमः॥ श्रूयते हि पुरा जरं प्राप्ताः को भिकखनवः । पञ्चभिजगासम्वन्पेः प्राह्णः ब्रह्मपदं परम(°) ॥ कोञचिके माम प्तय हदे महाम् कषिः । नामतः कमातलस्य सुतान् सपन निभोधत ।
--- ~न म जव 9 --- `
(१) प्राप्यते जम्त्रिति ख° |
(९) माड दाता न संश्रय डति खण। (8) यत्जिष्िदिति गर)
(४) पित्रोऽच इति गर |
(१) भोजम्श्र्ठितेति खर |
(९) आड पुणनिदमिति शम,गन्च। (*) द्य पर परमिति म.।
१०] आडकष्पे जाविधिषलपद्रसाप्रषरवम्। २९
खद्धमः(९ कोधने हिंश्लः पिश्एनः कविरेव च ।
बाग्दुटः पिरवर च गगेभि्ाजदाभवम् ॥
पितर्य परते तेषामभदुभिशमेग्बणम् ।
श्रनाटृषटिश्च महतो सम्धलोाकभयहरौ ॥
गगादेश्राइने रोगप्रीं रमसे तदा द्विजाः ।
इनाम. कपिखामेकां घन् सत्पोडिता रुषम् ॥
दति चिन्तयतां तेषां शधं प्राह तदामुजः।
्रयावश्यमियं बध्या श्राङषरूपेण योञ्य तामैः |
आदधे नियोश्यमानेयं पापात् भाष्यति मा भुवम् ॥
एवं ु्म्ित्यनुशातः पिषटवर्ा तदागः ।
शक्र समाहितः श्रादुमालभ्य कपिर षताम्॥
दधौ शैवे भात्रौ शला पिबे भोंखापरान् क्रमात् ।
तथेकमतियि कला आ्रङ्कदः खयमेव तु ॥
चकार मन्धवस्क्राद्् स्मरण् पिरपराययणः ।
तया गवा विषरकासे गुरवे ष न्यवेदयम् ।
प्या्रेण निता घगुवक्छाऽयं प्रतिररहयताम् ॥
एवं सा भक्षिता पनः सप्तभिद्खैशछपेधनः ।
पदिक बत्ममाजित्य कूरे कर्कि निभयेः।
लतः कालापहष्टासे व्याधा दाश्परेऽभवन् #
अज दाश्परः दश्राण्देे विद्यत एति भ्रायते। जाता व्याधा
दशराणंषु सप्त ध्विचकणाः- एति हरिवदद्रनात् ।
[1 ~ ~~ न ~ = ० ककि 7 न
(१) सरम इति ग° |
ह 9
~ ~~ -- ~~~ -नन्
चतुर्वगंचिन्तामयौ णरि शेषखणे [१ ० ।
जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पिहभावानृभाविताः । यक्छतं क्रूरकम्मा पि श्राद्ध पेण तैस्तदा ॥ तेन ते भवने जाता याघानां क्रुरकमणाम् । पिदरणा श्चैव मादाव्यात् जाता जातिरपराश्च ते ॥ मामघ्यानि चाेषामिमान्यासम् महात्मनाम् । नविरो निरतिः चान्तो मिमन्युः हृतिरेव च । वेधसा मादवर्ी च याधाः परमधाभ्विकाः। टता वेराग्ययो गेन श्रास्थायानथ्नं पनः । लातिस्प्राः सप्त ्टगा जाताः कालघ्नरे गिरौ ॥ उन्मुखो नित्यविचस्ः सम्पकएण विलोचनः । पण्डित घस्मरो नादौ नामतस्ते प्रकोन्तिताः ॥ जङ्कः प्राणान् मर् साध्य लभादारा जितद्धियाः'*) । तेषां मरू साधयतां पदम्थानानि तच प ॥ तयवाद्यापि दृन्ते गिरौ कालश्चरे प्रमे । मरुप्रपतनेनाय जाता वेराग्ययो गिनः ॥ मानसे चक्रवाकास्ते सश्चताः सप्र योगिमः। नामतः कष्मैतः सन्वाम् ्टण वं खषिष्तम ॥ सुमनः कुमुदः षृएदः डिद्रदर्भों सुनेजकः । खत््रः शकुनसव मप्रैते योगपारगाः ॥ दृष्टा विभ्राजनामानमुश्चाे स्वौभिरचितम् , क्रो उम्तं विव्िधेभागेमंहाबलपराक्रमम् ॥
(१) तपखिन दति गण |
१९्य० |] श्रादकल् श्राडविधिपएलपशएंसाप्रकरशम्। ९९
योगभ्टा तरवां बनदृशचान्परेतसः । राञ्यकामोऽभवयकरतेषां मध्ये अक्षौ कसाम । पिटवर््नी च यो विप्रः आद्धकृत पिद्वल्घलः ॥ श्रपरो मन्िणौ दृष्टा प्रभूतबलवाहनौ । मन्त्रिते चकु सिम्म कण्डरोकसमाणको ॥ धद्ुदकाऽभिषिक्रस्त् काग्विल्ये मगरोन्तमे। पञ्चालराजेा पिष्यातः सब्बन्ास्तविश्रारदः , धोगवित्सव्वेजकानां स्तवेकाभवसद्ा ॥ ४ लस्य राज्ोऽभवत् भाग्या दवलस्याक्मजा तदा। सस्रतिनामविष्याता कपिला याऽभवत्पुरा ॥ पिदकायनियुक्रलादभवत ब्रहमवादिमौ ।
तया चकार सहितः स राज्य र्यमन्द्नः ॥ चस योगाद्विगभ्रष्टाश्चवारसते महादिजाः । तस्मिन्नव परं जातासे तु चक्राहयारदा ।
ठृद् दिजस्य दायादाः विप्रा भातिष्मराः पुरा ॥ सतिमाम् तन्द्रो च विद्याचन्द्रसो पेन्ृकः । नामतः कम्मतद्धेव सुदरिद्रस्य ते सुताः।
तपसे बुड्धिरभवसदा तेषां दिजक्मनाम । चाष्टमः परमां सिदध मिन्यूरसे दिजेकलमाः ॥ ततसंद्चन श्रुषा सुदर्द्र महातपाः ।
उवाच दोगया वाशा किमेतदिति पजकाः ॥ रधो एष इति वः पिता तागन्धूवाच इ ।
३२ चलुरगचिन्ामणौ परि रेषणे [१ ्षर।
द्धं पितरमुष्ुश्य दरिद्रं वनवासिमम् । का न धमा मु भवतामन्याया गतिरेव च ॥ ऊशसो कम्पिता टत्तिस्तव तावच्छुएष्व नः । टत्तमेतन्पुरा राश्नः स ते दास्यति पुष्कलम् । धनं ग्रामसदख्ाणि प्रभाते पठतस्तव ॥ कुरुते तु ये विप्रा याधा दाश्पुरेतु य। कालश्मरे रगा श्वताशक्रवाकास्तु मानसे ॥ दयुक्ता पितरं जग्मुस्ते वनं तपे पुनः । छृद्धोऽपि राजभवनं जगामात्ममण्ट दये ॥ ततः प्रभाते नगराम्नपः सेमासमाट़तः। निर्मच्छन् मग्धिसरितः सभा टद्धमागतं । गदन्तं विप्रमायान्तं तं एद स दर्शे ₹॥ टद खाच ।
ये विप्रमुख्याः कुरजाङ्लेषु
जाताखया दाग्रपरे स्रगाख्च ।
कालश्चरे सप्त च चक्रवाकाः
ये मानसे ते बयमप्रसिदाः॥
प्राणान्तरे तु कैश्रिकदायादामां सरट्रौपे क्षापि जनाश्रय सुक्रवाकतल्वमभिधाय पनममसे षरमि राजरहसत्वमुक्रम्। तथा च मन्दि खष्डादिषु तव्ङ्गम्राकाः ।
ये ते गदबधाश्छापाद्रोबघमातिपौरिताः । पिटभक्ता हितश्नाना जाताः षष्यं ग्बिदरयाः॥
१०] श्राडकल्प श्रादविधिफलप्रशसाप्रकरशम् | ११
सप्र याधा दश्राणषु श्ठगाः कालश्ररे गिरौ।
सक्रवाकाः सरटोपे इषाः सरसि मानसे ॥
एतरेव विदिषेवं किमय॑स्चावमोरथ ।
सम्प्रधाय्यं च त्वेन गाज्यं हवातिचश्चलम् ।
व्यक्ता मानुव्यक अगमम कुर् त्वं वचनंडिनः॥ षति]
हग्विह्ादिषु तु सप्र व्याधा दृत्यारभ्य हसाः मरसि मानम दष्टक्षा
तेऽपि जाताः कुर्वे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रसविता रोर्घमष्वाषं यूयं तेन्योऽवसो दथेति वाक्यशेष उक्षः ।
पाद्म-माश्ययोः ।
दृयाकण्य नपो वक्छं स पपात प्रशानितः\' । जातिख्मगरतलमगमत्तौ च मन्िवराषुभो(९) ॥
हा वयं योगविभ्रष्टाः कामतः कस्यबन्धमात् । एवं विलय बडशस््यमस्त योगपारगाः ॥ विता: ्रादमाहाद्यमभिनन्द्य पमः पुनः । सतु तस्र धन द्वा प्रतय्ामसेयुनम् ॥ विश्रकसेनाभिधानन् गाभा राज्येऽभ्यषेचयत् । मानसे मिलिताः मन्व ततस्त योगिर्मां वराः ॥ ब्रह्रसादयस्तसिम् पिटरभक्रा पिमत्मराः । । ततस्ते योगमाम्थाय भब्यएव व्रनौकमः ॥
(१) शूपस्त्ाभ्यां स पपातागु यानत शति ख| (९) मज्छिवरामजाविति गर । ©
१४
न 1
चतूर्वगंचिन्तामशौ परि ्ेवखणे [१ अर |
ब्रहमरनपरेण परमं पदमापसपोबलात् । सक्नतिश्ातियोगेन पदमास्थाय चावयम्।
हरिर । एवमेनत् प्राटत्त ममं प्रदयक्तमच्युत । लद्धारयख गाङय श्रेयसा याच्यसे ततः ॥ थे चीन्ये धारयिष्यन्ति तेषां चरितमु समम् । तियग्यौमिषु ते आतु'^) न भत्रियन्ति किरित् ॥ भ्रा सेदमुपास्यानं महाय महतां गतिम् । योगधश्चा इदि सदा परिवर्तेत भारत ॥ स तेन्नैवामुबन्भेन कदासिक्नभते भमम् । लते योगगतिं याति मिद्धानामपि,?' दुर्लभाम् ॥ ईति ॥
श्रय पराकन्पर्पाथैवादत्यकम्य सप्व्याधोपाव्यानस्येदं तात्पये, धद्रर्खामिकामननुज्नातामपि स्खवुभुक्तानिवन्धनं भक्तणोदृष्रनापि गरु वञ्चयिलापि गामपि इवापि सपिष्डानामपि श्रादूभो जनं विधाय कद्रनापि राङ्क शतवनामन्यस्मिन् अन््नि ति्ग्जातौनामपि यदा परवजखसढतिसादृ तविधक्तानवेराग्यपु्वेको योगलाभो राज्लाभः, सन्वमत्वर्तश्नता मेत्तलाभ दृलोवं विधानि ब्व; तदा किं वक्घ- शम् । न्यायाजिंतधनसभ्या दिनश्रालियवाज्यादिमनिष्यादितीरतिश्यर- चनामयेरन्वेदबेदाथंविदः पार्चाग्ठतान् निमश्छणारिपिपिगा सम्यक्
~-~---- न"
(९) जाता इति ° | (९) सिद्धानां भवि एति म ।
१ खर || ख्रादकख्पे श्राडविधिपलपशंसाप्रकरबम्। ६४
सम्पादितान् दिजानुपषेश्य यथाविधि श्राङ्कं हतव नामायररेग्या- रोमि निःखेयसपर्यन्तानि फलानि भवन्तोति । तथाह विष्णधर््रा सरे । खग मे्तञ्च यथः सुखानि राज्यञ्च पवानय श्मिपाल। स्तियख मुख्या विविधास कामाः दषेश्वरः श्राद्ूकतेा विघन्च ॥ इति ॥ तथा न्यान्यपि ओाड़् विशेषजन्यानि फलानि भवम्ति। तद्यथा श्राभ्युदयिङ्ेज्युदयः । कञ्चाङ्गे क्कीसागण्छं । तौधेयौजाङ्ग यारा । खतग्पषु'' ' प्र्यवायानत्पस्सिरूपान द् रितक्षयद्च । गयादिनोश्रा्धषु पिदर्णां विभ्रष्टलाकावाक्निः। पिददस्भिम्त सर्न्वण्बपि श्रादषु प्रयो- जनमिति। श्रा विधिपाटस्यापि फलं हारोतेनेक्रम् । द्म आाद्धविधिं प्यं कुय्याापि पटेंख यः, ष सम्ेकाममयक्रो दम्टतत्श्च विन्द्ति। ठृहस्पतिमा तु ग्राद्विधिज्नानापदे ्ानृमतामामपि फणमुक्रम्। एवं वेत्ति मतिमाम् तस्र श्रादफलं भवेत् । उपर टामुमन्ता च लाके तुन्यफलो स्मतौ ॥ इति ॥
दूति श्रौमहाराजाधिराभग्रौमहारेवस्य सकलश्च करणा धिपति- पण्डित्रोहेमाद्भि विरचिते चतुष्वगचिन्सामणो परिष्वखण्डे ्राद्धकन्पे श्राङुविधिफण- प्र्॑साप्रकरणं नाम प्रथमेऽध्याय; ।
9 जज => नण कि
॥ि (१) सात्िकेभ्िति त° |
~ -~--- ~~~ ~~न ~ ~ न~ -
चच दितीयोऽध्यायः।
गीत
पिट निरूपणप्रकरषम् !
करोति हेमाद्रिरिमं हिमाद्रि र ्गावशिग्रोमदहारिकोनिः। निरूपण श्रिगण पिश धोमत्भानन्दकरं प्रबन्धम् ५ उक्तमुक़े प्रकरे आदरैराराधितानां पिदर्णा फलदातलम् ; अेतेषामुत्पस्यादिभिरिंशूपणं कन्तु॑प्रकरणाम्तरमारभ्यते । न नावत् प्रकरणप्रतिपाद्योऽथः प्रप्नभश्चा प्रसत्रयते ) ्रहपरेवभ्त-प्र्माष्डप्रायो, । क एते पितरा माम वन्तन्ते कच ते प्रभो \ पाञ्च के सएतारेषौ कथञ्च पिताः सताः ॥ कथे ( ते समुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः । खगं ३ पिमरोा.न्ये हु दवानामपि देवताः ॥ सख द् के तु क्न्तन्ते पितयु नरकेतुके। किमथे तेन दृश्यन्ते त्र किः कारणं सखमतम्॥ के च ऊ; पितर: पूज्याः कान् थजामेा वयं पुनः । ह्वा दपि पिन खगं यजन्तोति डि न. श्रुतम् ॥
ए च्० || शअआडकणप पिटरनिरूपणप्रकर बम् । १ ।
एतद दितुमिच्छामो विश्लरेण वज्कश्रुत । स्यष्टाभिधानमथम्त् तद्भवान् वकषुमहेति ॥ तदेततस्॑सुच्यते । त तावदुत्पस्िः। सा च दविधा पुराणेषु दुग्यते | कचित् साचद्रद्यण्रोराः कचिद्यवधानेन । त्र तावत् परात्तादभिधौयते । विष्णुपुराण । सत्यमाजाल्िकामेव ततेऽन्यां जग्रह तमम् । विहवक्मन्यमानष्य पितरस्तस्य जिर । उत्छसअ पिट्न् ष्टा ततस्ामपि स प्रभुः वाराहपुराणे । प्यं प्रजापतिन्रद्या मिषु वि विधाः प्रजाः । एकाग्रमानसः स्वां स॒श््राजाम् मनसा वहिः ॥ त्या परमकं ब्रह्म धायम् स्वममगाख वै । तस्या्रामि तदा योगं गतस्य परमेष्ठिनः ॥ तनप्माजा निचयुदे हाद्धुमवणतविषः । पिवाम दति भाषनः खादाम एति शाम् । ऊद्ध जिगमिषन्तो प वियत्छम्धास्तपस्िनः ॥ तान दृण महसेावाच ब्रह्मा विश्वपितामर्ः। भवन्तः पितरः सक् सग्येषां ररमेधिनाम् \ वायुपुराणे । खतमग्िम्त् यः प्रोक्रः सतु स्वषरो मतः| अञ्चिरे खतवस्तस्मादृ तुन्यथा लबास्तथा ॥
१८ चतुरवगंचिन्नामणौ परि्रषखणे [२ क्षण ।
श्रात्तवाह्मनमासाश्याः पितरो द्यनुष्चनवः। श्तु: पितामहा मासा श्रान्तैवाश्चास्य खुनवः । प्रपितामहास्त॒ व देवाः पञ्चाष्दाः ब्रह्मणः सुताः ॥ श्रारिव्यपराणे । | अरभामि अज्जिरे पुष्ये तमे धते जगत्तये । ब्रह्मणि विश्रताः पुत्रात: खायम्भृवेऽन्तर ॥ पितव पुञ्यमानास्ह जज्जिरे पितरोऽस्य वे । प्रजापतिः सता यम्तुस तु सवत्षरो मतः ॥ सवत्सरः खाते प्रि्छतमित्यु्यते बुधैः । तास्तु ऋतवे देवा जज्गिरे खतवस्त ते ॥ मासास्तचाप्सैवा श्नेया खतारेतेऽभवन् सुताः । ततेाऽभव॑म्त॒ पितरा चछतव्रश्च पताम; ॥ सखमेकान्त प्रयन्ति प्रजा यस्मादशेषतः। तसमात् स्मतः प्रजानां वे खमेकः प्रपितामहः ॥
ज संवत्सरकालाभिमानिन्या देवताः पिदशब्दनाखन्ते म कालमात्रं, फलदादटलस्य चेतमधम्मस्य तवासमभवात्। संवत्सग दि श- ष्दास्तु॒ संवत्छराद्यभिमानिनोषु देवतासु ला्णिका एतदप्यादित्य- पराणो एषेक्षम् ।
संवत्सरः सखमेकस्तु॒ मामान्येवामि स्थानिनाम् । स्थाने तु खामिना ते स्वानात्मामः प्रकोल्तिताः॥ सानात् रधानास्तु तदात्मानः सुराः सताः । मन्वन्तरे ल्िहान्ये ते खिताः कालाभिमानिमः ।
९ खर || ख्राडकल््प पिढनिखूपशप्रकर शम् । १९
काय्यकारणम॒क्रासते एे रथया धिणसंम्िताः ॥ स्थानशब्देन चाच काण एव । श्रतएव कालाभिमानिन दत्यमि धायोक्षम् । व्यानाभिमामिने द्यते तिष्ट्नोह प्रसङ्घतः ॥ दति ॥ दत्यते पितरा देवाः पितग्श्चात्तवाश्च य । टतुयद्च पिदत्श्च भरात्तववश्च को्तितम् ॥ तश्र ते पञ्च भवम्ति । श्रादित्यपराण । तवः पितरो नेया खूतात्पञ्चाभवम् मताः! । भनगाणां पष्रनाञ्च पक्तिणाश्च सरौरपाम् म्यावराणाश्च पञ्चानां परष्पकालन्तवः(९) स्मता ॥ हृत्यभिधानात् । कालिकापुगण तु ऋतुमंज्नाः पितर, षटक्षाः घठमध्वादयः ते तवः पितरे देवा दृति वैदिको अ्तिः। मपुमाधतरा वमन्तो । प्रएचिष्रकरी प्र्मिणो । नभानभग्यौ वािकाटतुः। दषो ्रदृतुः। सरःसषस्टौ हमन्तदतुः । तपस्तपम्यौ रथ्या । कनया ब्रह्मण आत्मजा तेः षड्भिः संवत्सरः म प्रजापतिः मंवत्षरा;व्िषत- मुच्यते | टता तवे जश्निरे तेभ्यः म्यानुजङ्गमा तुः कासमास्मात् सन्वमुन्पद्यते तस्मात् पितरञ्चति । टति ब्रह्म्रोरात् माचान् पिदणा- मुत्पस्तिरका । “ तस्माद ब्रह्मा समुत्पन्नः साऽपि सप्ताङ्जनानोन् ।
(१) ऋतात् पश्चाषवन्तता इति ख ° । (*) विसगेषेपात् पर सन्धिराषः।
~~-~------~-----
४० चतुर चिन्तामणौ प्रिशेषवण [१ य |
मां यजध्ममनेनोक्रास्तदा ते परमेष्ठिना ॥
श्रात्मनात्मानमेवाये ते यजन्त टति श्रतिः ।
तेषाश्च यजतां ब्रह्मा महापेकारिकात्मवान् ॥
शश्पदभिचारो मे महानेष छतो यतः।
परभरषटज्ञानिनः स्ट भविश्यथ न संशयः ॥
एवं सप्रास्सतस्तेन ब्रह्मणात्मसमुद्धगः ।
सद्यो वंश्चकरान् पुत्रानन्पाद्य चिदिवं ययुः ॥
ते च प्रेमामिकाः सव्वं ब्रह्मणः सत्त मानसाः ।
तत्पि ण्डदानमन्घ्ोकं प्रपग्यनतो व्यवस्थिताः ।
यच ते पितरे ब्रह्मनिनाध मम शंसतः ॥ एति॥ श्रचतद्ति मरोच्यादयस्तत्पचाशच ।
ते वर्तन्ते पुरा कन्ये देवानां सेामवद्धंनाः ।
ये मरोच्यादयः सप्त खगे ते पितरः सताः ॥ शव मरोच्यादिपुतरेषु पिश्दप्रटत्तौ कारणम् ब्रह्मववत्तग्रह्मा-
ष्डपुराएयोर्क्र तयादि ।
देवानखजत ब्रह्मा मां यच्छन्तौति बे प्रभुः ।
तमुतृञ्य तदात्मानमयजन्त फलाथिनः ॥
ते शप्र ब्रह्मणा मृढा नष्टमन्ना भविव्यय ।
मास्प्र किञ्चिदजानन्त ततो लेाकेऽय समुद्यत 1
ते भूयः प्रणताः मव्वं प्राषाचन्म पितामहम् ।
चरनग्रहात् म लकानां पुनस्ताग्रतौ ददः ॥
प्रायखिसश्च कम्लग्ये यभिलारो हिवः हतः ।
२अ०|| श्राडङन्त्य पिनिरूपशप्रकरणम् | ४१
पचान् खान् परिष्चछप्वे तते ज्ञानमव्रास्यथ ॥ प्रायञचित्तायिनस्ते ते पृष्टवन्तः स्वकान् सुताम्! तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंस् \)रनेकशः ॥ प्रायञिनानि धम्यन्ना ताद्मनःकम्मजानि तु| ते पचानन्रवन् प्रौता लशसंज्ञा दिवौकमः॥ युयं ३ पितरे.स्माकं येवं प्रतितरोधिताः । धम्मे श्नानश्च कामश्चका वरा वः प्रदौयतातत ॥ पृनस्तामब्रवो द्रह्मया युयं वे सत्यवादिनः । तस््राद्यद्क्रं युस्प्राभिसत्तथा न तदन्यया॥ उक्ता व: पितरऽस्माकमिति वे तनयाः सावः । पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्योऽय दौोयनां वरः ॥ ययं ्रगोरकजारमो्षां देवा भविष्यय। ते त्त ज्ञानप्रदातारः पितरा म मंग्यः। ५ नैव वचमा पुन्यं ब्रह्मणः परमेष्टिनः । पुताः पिटत्मापन्नाः पुचन्वं पितरः पृनः। श्रन्यान्यं पितरे दते दवाय पितर्य १ ॥ वायुपुराण । दृत्यते पितगे द्यते देवा पितग्थ॒ ३। खतात्तवाः स्वमेकान्त् श्रन्यानः पितरः स्मताः 1 श्रच वाराष्ादिपुगणेषु मरौच्यादौनां रूपानां पताः पित एति दृग्यन्त। ब्रद्मरवक्तादिषु पुनः ठवानां पत्राः पितर दृति ।
(१) श्ंसुरिन्ययं प्रयाग श्चाषंः|
४२ चतुर्ग चिन्तामणौ परि रैषख (२ च्०।
तच ब्रह्पव्तीदिषु दिव्यम्तोति देवा दति सुत्या देवशब्देन मरौच्ादय एवोक्ता दति भवितुमहतौतिवारादपुराणन सद सा- दृ श्वादेकलस्य प्रद्यभिन्नानान् । तथा ब्रदधिवत्तं एव लेकर पत्वकमेतेषां पिटणर्दप्दत्तो कारणान्तरमुक्म् ।
घोराम्तरौचं प्रथितो नक्षत्राणि दिशस्तथा ।
हग्या चद्रमसौ चैव तथाहाराचमेव च ॥
म ब्रुव तया तच तमेग्तमिदं जगत् ।
रैक द्रं तच चचार परमं तपः ॥
सर्वषां तपमां ग्रेष्ठ यमाङथीागमुत्तमम् ।
योगमखिच्छता दष्टा ब्रह्मणा यो गचन्तुषा ॥
लकाः सन्तानका नाम यत्र तिष्टन्ति भाराः" ।
वैराजा दति विख्याता देवानां दिवि देवताः ॥
तेषां सप्त समाख्याता गणास्वेलेक्यपृजिताः ।
उपरिष्टात् चयसेर्षां वत्तन्ते च चिमृत्तयः ॥
तता देवास्ततो श्मिरेवं लाकपरम्परा ।
वन्नन्ते ये तु लेकेऽस्मि तेभ्यः पजन्यसम्भवाः ॥
टृटिभिवति प दृष्या लाकानां स्वः सतः ।
रचसे 8 पिद सस्ाग्नोकानां लेकसत्तमाः ॥ अथ ब्रहा्ररोरान् पिदरं यवधानेनेवेात्पसिः ।
कालिकापुराणे ।
अव्यक्रजयामः पत्रा य मरोख्थादयः सताः ।
~~~ ---~-- ----~ ~~~ +
(६) ते सुरादहइति ग°।
` --~-"~ - --~ -----~----
२ अ° || श्रादकस्प पिष्ट निरूपलप्रकर शम् ४
तेषां पिलगण मुख्या जातास्तेभ्यश्च दे वताः ॥
दे वेग्यश्च जगत्सभ्यं लाक्य सशराशरम् ।
विद्धि तत्वं परं वत्छ ऋषोणां पितरः सुताः ॥
तत्र या ब्रह्यरोरात् पिठणं साकादुन्पस्िः प्रगण्षु इष्छते,
सा मरोच्ादोनां पिदटवमपेच्छय, या तु ब्रह्मा्रोराग्यवधानेन सा मरोच्यादिपत्राणं पिहवमपेच््येति विग्रे्यम् । श्रता म विरोधः। एवश्च सति मरोच्यादोर्णां ये पज्रासते पितरः, मरोश्यादयः पितामहाः, सरह्रा प्रपितामह दति गम्यते। यश्चब्रह्या स प्रजै्पनिननम्दवा च्य; मंउ्सरः प्रपितामहः, मरोखादयश्च तवः पितामशाः। मामाशाशवाः पितर इति न कश्चित् विरोधः प्राणानाम् ।
मनेर्दरष्ट्गभस्य य मरौच्यादयः सुताः ।
तपाण्टषो्णां सब्व॑षां पाः पिदगणणः सताः ॥
दृति मनुवाक्छे यन््ररोच्यादोमामपि ब्रह्म्रोराव्यवधानेन जन्प्ोक्रं तदपि कन्पभदेन ष्टिम दादुपपन्नम् । भ्रथैतषां पिदर्णा नामर्पारिभदाः। लच विष्णधश्र रे ।
पितर्णं हि गणाः सप्त मामतम्नु निबाधमे।
सुभाखरा वरिषद श्रदिष्वान्नास्तथेव च ॥
क्रव्यादाखो पहता श्राश्यपाश्च सुकालिनः |,
म॒तिं नास्तरयद्येषां चवारखच समलयः ॥
संभास्वरा बहिषद श्रग्रिष्वासासथेव श ।
यो मृ्िविहोनास्ते राजम् पिदगणाः सताः ॥
४४ चतुरव्गचिन्तामणौ परिगरेषखणड [२ अण ।
क्रयादाखोपह्टताख श्राज्यपाशच सुकालिनः । मृ्तिमन्तः पिदगणाञ्चवारः परिको तिताः ॥ ्रह्िवन्तत्रह्माष्डपराणयोः । तेषां सप्र समास्याता गणास्तेलोक्यपूजिता 4 श्रमूत्तेयस्तयसतर्षां चार समूर्तयः ॥ खपरषटा्च य तेषां वत्तन्ते ते श्रमृ्तयः । तेषामधसादन्तन्ते चारः इष्छमृन्तयः ॥ श्रतएव इन्दोगानामपि पिटकन्या दवक्मान्यिद् नपश्त् । तदप्य ब्रह्माण्डपुराणरिषु । सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामरूपिणौ । पितर प्राथैयिलान्यं योगभष्टा पपात ई ॥ जोधपश्चद्विमानानि पतन्तौ सा दिवस्युता । भसरणप्रमाणामि तेष्वपश्यश्च तान् पिन् । सुसुष््मामपरियक्रानग्रौनग्निथिगाहितान् । निगमे । ये हतारच सयाम पितरस्ते चरिधाभवन । यदत पिटयशेषु तेषां गच्छति तद्धविः ततेति दृजमप्रामे य हता देवा पितरोऽभवन् । त्रिधेति परद्धमन्तशिभिरा इति । एतएव समवन्तो वर्िषदोऽप्निानता् । तथा च श्रतपयश्रतिः । महहाश्विषा इ वे देवा टृ जप्रः। तेनोऽएव यजयन्त येयमेषां विभितिलामथ यानेवेषां तस्सिन्सगामेऽप्नसलान्प्टयजनेम सक्नेरयन्त
२.० |] श्राद्धकन्नपं पिट्टमिरू पशप्रकर गम् । ५
पितरो ३ तश्रास॑स्तस्मात्पि्टयन्नो नाम ॥ तदसन्नेा योप्मो वषा;। एते ते ये यजयन्त श्गद्धमन्तः शिशिरस्त;उ ते यान्पुनः ममेरयन्त तद्ये सेमेनेजानाः । ते पितरः सोामवन्तोऽय य दनन पक्रन लाकं जयन्ति ते पितरो वर्दिषदोऽय य ततो नान्यतगदन यानग्रिरेव ददन्त्ख दयति ते पितरोऽग्निष्वान्ना एतऽउ ते य पितरः ॥ ्रह्मपराणे । श्रमन्ला मृत्तिमन्तख पितरा इदिविधा नाः । नान्दोमुखास्वमृनताम्दु मृनिमन्ताय पातैः । एकोदिष्टाशिनः प्रता; पितृणां निण्यस्िधा ॥ वाराहपुराण पिदर ष्टमुक्ताक्षम् । ताम् दृष्टा प्राम त्रद्या तियकर्मम्यानधामु खान् । भवन: पितरः समत मम्बषां गदमधिनाम् । ऊंदवक्राम्त् य तत्र ते नान्दौमुखमंञ्मिताः॥ नन्दिपिराणे | निशिताः पितरो नाम पश्च 3 दवयोनयः। ब्रह्मणा पमा व श्रय्नाः गदधम॒त्तयः । श्रग्रिष्वाका वरिषदः काययाशापि मकानिनः। यामाश्च योनयो द्यते पश्चोक्राः पिषटयाजिनाम् ॥ नागरखण्डे । श्रपमिब्बाक्ता वषद् श्राज्यपाः मामपाः सताः । र्मिपा उपक्टताश्च तथैवायम्त् न: परे ॥ तथा सखादुषदञ्यान्ये खता नान्दौमुखा नप।
४६ चुर्वर्गचिन्तामणौ परिदेषखगछ २ ख° |
एते पिदगणाः ख्यातास्ते च दवसमुद्धगः ॥ श्रादित्या वमव रद्रा नासत्यावश्िनावपि । सन्तपयन्ति ते सेतान मुक्ता नान्दोमुखान् पिदृन् ॥
दागोतम्बते ।
सामा यमेाङ्गिगचैव सोमपाः पितरस्तथा ।
वद्दिषदोऽग्रिष्वात्ताश्च तादः षड्विधा गणः ॥
चन्द्रमा छतवदचैव श्टतं योऽग्निददत्यपि ।
सेामेपहताः प्राक्योमा श्रनोजानाग ब्राह्मणः ॥
एवमुक्ता नासते रूपतश्च देवपिदणां भेदाः, सन्ति मनुय. पिद्रणमपि मदाः, त ददानौमुचयन्त । वायुपुराण ।
श्रत: पिन् प्रव्यामि मामश्रादभुजम्त् ये ।
रेवानां पिनमे देवाः पितरो लौकिकास्तथा ॥
देताः मोम्याश्च यज्वान द्ययश्वानेा ह्ययोनिजाः ।
देवास्त पितरः सन्व॑॑द्र्वास्तान् भावयन्धृत ॥
मनय्या; पितर्ंव तेभ्योऽन्ये लौ किकाः स्ताः ।
पिता पितामद््यैव तयेव प्रपितामहः ॥
यज्वनायेतु सामेन सेोमवन्तस्तु य ख्मृताः।
ये यज्वानः खनास्तेषां ते वे वहिषदः समृताः ॥
क्वतषु युका ये भवन्यादेदमंवात् ।
श्रपनिष्वात्ताः स्पतास्तेषां रेामिनेऽयाज्ययाजिनः ॥
२ अ° ||
शाडकषस्प पिनिस्पअप्रकर बम् । |
तेषा ते ध्डसाधमयात् छलना सा योज्यकः दिजेः। ये चाप्याश्रमधश्माएः प्रस्थानेषु वयवखिता, ॥ भरन्ते च नावमोदन्ति भ्रादयुक्रेन कमणा । ब्रहमचर्येण तपसा यज्ञेन प्रजया च वे । खद्धया प्रश्नया देव प्रदानेन च सप्तधा ॥ कमसयेतेषु ये युक्रा भवन्यरेहपालनात् । दकः पिटभिः सादं खष्ठौ व सोमपाज्यपैः सर्गता दिवि मोदन्ते पिटन य समुपासते प्रजावतां प्रशमेषः स्मता प्रद क्रियावताम् । तेषां निन्याणएकपदं तत्क नोने मान्धवे; ॥ मामश्राड् मुजस्तपिं लभन्ते सामल किकाः ।
॥ ४ |¦
एते मनग्यपितरा मामश्राद भुजम्ह॒ त ॥
क्राः सत्क्पीमिदें वपिठसाम्यं प्राप्न मनय्यपितरः । श्रय दष्कम्म-
भिग्ध्रोगतिं प्राप्ना मनव्यपितरोऽभिधोौयन्त।
तेभ्याऽपरे तु येऽणन्ये मद्भलेणण; कम्मयोमिषु। भ्रष्टाखाग्रमधरग्यः स्वधास्वाहारिवजिताः॥ भिन्नदेहा दगत्मानः प्रत्ता यम्यं । खकमीण्रव प्रोचन्ति यातनाम्यानमागताः ॥ दोघाय॒षोऽतिप्रपष्काय स्म्रुनाय विवाममः । ्त्पिपासापरौताञ्च विद्र वन्ति ततस्ततः ॥ सरित्सरस्तडागानि वापौस्यवाभिलिप्वः । पराख्रानि च जिप्यमे काममानास्ततस्षतः ॥
९८ चतुव चिन्तामथौ परिरेषखये [२ र|
स्यानेषु प्चमानाशच(\) यातनागिरयेषु वै । ्ालालौ परेतरष्टाश्च कुश्नौ पकेषु तेषु च॥ करम्भवालकायाश्च श्रसिपजयनेषु च । प्िलासम्येषणे चेव पात्यमानाः खकमेभिः । तजर स्थानानि तेषां वे दुःखितानामनमेक्ः ॥ उक्ता मरकखा ममुथपितरः श्रय मिख्याः । श्प्राप्ना यातनास्थानं ओष्ठा य भुवि पञ्चधा। पञ्चा ये स्थावरान्ते शतानां केषु कमसु ॥ नानारूपासु जाता ये तिययग्धोन्यादिजातिषु । वाहौकादचाष्रपासैव दिवाकोत्याख्च ते सताः । हृष्णपदस्वरस्तेषां प्र क्तः स्नाय धवरो ॥ नागरखण्डेऽपि । श्र्य ये पितरा मत्या निवसन्ति जिपिष्टपे । दि विधा्ते प्रद् शन्ते सुखिनेाऽसुखिनः परे येभ्यः आआाद्धानि यच्छम्ति मश्येलोके खवद्रजाः । ते सं तज संखष्टा देववश्मुदिताः खिताः ॥ यर्षा प्रयच्छते नेव किञ्चित्कयित् खवश्रजः । सुत्पिपासाङ्लास्ते च कृष्यन्ते ते च दुःखिताः ॥ मनुख्रतौ । य एते हु गणा सख्याः पिद्धणां परिकौर्निताः। तेषामपोर विशेयं प॒पौ बमनम्तकम् ॥
(९) याचमानाखेति ग |
श्, || आङकसख्पे पिट निरू्पवप्रकर म् | 8९
वारौपुषाणे । एष ते पदकः सगं पर परेन महामुने । कथिते नान्त एवास्य वषकाग्या हि दृष्ते॥
थान्ञवखकयस्मतौ ।
वसुरद्रारितिसुताः पितरः आआद्भरवता ध्ति॥ श्रय गद्या: पितर उष्यन्मे गन्दिपराणे। अग्रिववालारोन् पिद भेदानभिधाय महेश्वरेणोकषम् । ॥ अथामराञ्च पितरो गुद्याः प्रण मरोन्नम । विष्णः पिताष्य अगते दिव्या यशःस एव च। ब्रह्मा पितामहा शयो स प्रपितामह एति ॥ एतं ब्रहविष्णुमहेश्वरा रपि पितरः विश्वषठिहेतुषात् । पिषटपिनामराद्यधिष्टागण्डताप्रिखाशाद्पिष्ठादलन आदधे पितरा देवतारूपासद्रुपेणानुसन्धोयमानाः राद कामपूष्वामेदिका्भि- कफलेात्पादिकां प्रक्रि जनगयन्तोति सब्वषु म्राद्धकण्पेवु गोपितल्येन श्राङ्धोपदेग्रोपगिषल्िङूप्या, श्रप्निष्वास्षादिवत् पिटववनाप्रष्ड्धखेति गृह्याः ्पुम्भं क्रि जगयन्तोल्येतरेव ण्त् । उद्य विष्णयरिष्टः पितरसतम्त॒ तपिताः । ब्रह्मा समिषः प्रौणाति पमः सन्ान् पितामङान् ॥ प्रपितामहानुदिश्व विष्टाऽं यमरहाद्मभिः । ग यान्ति मरके घोरे तेषां वे प्रप्तिमहाः॥
लोकाजि टिष्यानि मनेारमाणि 7
५० चतूर्वर्गचिन्तामलौपरि रेषणे [२ य ।
प्रयाज्ि सव्वं प्रसभं गपाश्।
पिता च तान्तु पितामरख
तथा च तेषां प्रपितामरश्च ॥
ये ष्णवज्ञानविदाऽशेयम्ति
विष्ण' घमभ्यशा तु सर्व्मभावैः ।
भजम्ि तेषां पितरम्त॒ तुष्टिम् । ' मिृष्टजातौख पर्त्िजज्ि ॥
वाराषपुराणे पिदन् प्रति वराषवचनम् । यमे(ऽधिरेषे भवतां सोम्यः खाध्याह्म ईरितः । अधियन्नस्ततस् ग्रिभवतां कन्पना लियड ॥ अद्रिवायुय खययेख स्थामञ्च भवतामिति । ब्रह्मा विष्णश्च हद्रख भवतामधिपर्षाः # आदित्या वसवे शद्रा भवतां मृत्तयस्िमेः । योगिने योगरष्ाश्च योगाधागख सुव्रताः । कामता विचरिश्यष्वै फनदाः समन्वअनमुषु ॥ महाभारते वराहरूपेण विष्णना जणनिमर्ग्रां धरणो मुदुश्य द्रष्राविशप्राम श्टत्पिष्डान् पिटवन कर्पयित्वा तागभ्यपाक्म् ।
पिता पिनाम्रैव तथेव प्रपितामहः । श्रमवाच विभ्नेयस्चिषु पिण्डेषु संम्थितः ॥ मास्ति मनोऽधिकः कसित्का वाभ्य्गा मया खयम् । का वा मम पिता लेके श्रहमेतव पितामहः । पिततः पितामहसैव श्ररमेवाच कारणम् ॥
१, | माडधकर्प पिदजिरूपडप्रकर म् | ४१
विष्णधमेसनर। पिदपेताहः पिण्डा वासुदेवः प्रकौ्तितः । पेतामदश्च निरिएटस्तया सङषणः प्रभुः । पिटपिष्डश्च विज्ञेयः प्रशु्लखा पराजितः, श्रत्मानिरूद्धा विज्ञेयः पिष्डनिष्वंपणे बधे! शराद्धं कलु कथं शक. विना प्रच्णवतेजसा ॥ भविश्पु राण । श्रनिर्दधः खय दवः प्रयुक्त पिता शतः । मङूषणस्तश्छगक्ा वासु देवस्तु तत्पिता ॥ स्वय॑श्राूककला श्रनिरद्धा रेवः। आङूककेः पिता प्रषु: । तच्लनकः श्ाङ्ककशटपिदजनकः सङूषणः। तत्पिता आङूकपिद्रज- मकपिता वासुदव. स्त द्यः । रप्मतिषु पिष्डामां वर्पादिङ्ूपत्वमुक्रम् । प्रथमा वर्णो दवः प्राज्ापत्यशलथापर, । टतौ योऽप्मिः स्पत: पिष्ड एष पिष्डविधिः स्पत दति॥ श्रयास्मिन् प्रकरणे पुम्बमुटिष्टानां सुभाखखरवरिषदाप्निषाला- दानां लेाकजनकापासनमदाः | विष्ण ध्रा सरे । | सुभाद्छरा ब्रह्मसुता: सेममायाययम्ि ते,
ब्ह्मलोकचता राजन्नि्यं मूर्तिविवजिताः॥ तथा व[इषरेा राजन् सताः पजा मगौरिनिः।
४
चतुर्वर्गचिन्सामलो परि रेषखये [२ ० |
श्रायाययन्षि ते देवलोके तिष्टमि पजिता (^) ॥
विभ्राजलाके तिष्टमि श्रद्नि्वाश्ना मराधिप ।
पलस्य षः एता भावयन्ति जनानिमे ॥
ऋव्याद्ासोपहताख श्राज्यपाख सुकालिनः ।
कमेरङ्गिरससेव कटमस्य प्रजापतेः ।
बचिष्स्य तथा पुजा: क्रमेरेते प्रकोनिताः ॥
ष्वोतिभासाः खाताः लोकाये च लोका मरोचिनः।
तेजखिनोा मामसाखु क्रमेरषां प्रकौत्तिताः ॥ माव्यपाद्मादिषु ।
शमकय; पिह गणा वेराजस्य प्रजापतेः
यजन्ति याम् देवगणा वेराजा दूति विश्रुताः ॥
लोकाः समपया नाम यच मारौचनन्दनाः ।
बक्लेन्ते रेवपितरो यान् देवा भाव्रयन्यलम् ॥
अचिष्बाक्ला दति ख्याता यश्चानेा यच संमिताः,
अन त्रेभ्राजनामाने दिवि सन्ति सुवचेमः।
दाका बहिवदो यच पितरः सन्ति सव्रताः,
अथ वरदि्थुक्षानि विमानानि सरसथ्ः ।
दद्धर्पा बर्हिषो यच तिष्टन्ति फलदायिनः ।
अचाभ्ददथनवाजचास्ु लेोदने श्रादूदायिनः॥
शाख रेवासुरनखाः(२) गन्धब्याप्सरसाङ्गणाः ।
(१) खामपदे दिता इति ग° । (९) यान् दागवाः सुर्ग्गादति ख०।
२. || श्राडकस्प पिषटनिरूपशप्रकरलम्। ५३
यत्तरक्तागणाश्चैव यजन्ति दिवि देवताः ॥ पलस्यपु बाः शतग्रस्तपेयोगबलाज्विता.(५) । श्रमृन्ति मन्तः पितरो वण्िष्टस्य सुकालिनः ॥ $ ~~, ९) मौ क], नाश्ना तु मानसाः सत्वं सव्व ते'?) धममृगमयः । ज्यातिभासेषु लोकषु ये वमन्ति दिवं परम् ॥ विराजमानाः क्रौडन्ति यत्र ते श्रादूदायिनः। सव्वकामसब्डद्धेषु विमानेव्वपि पादपाः । कि पमः श्राद्दा विप्रा भक्गिमन्तः क्रियाख्विताः ॥ मरोचिगभा नान्ना तु लाका मान्नण्डमण्डले । पितरा यत तिष्ठन्ति दविपरन्ताङ्गिरसाताः | तौयग्राद्परदा यान्ति यत्र जयमन माः ॥ = 3 १ राजान्न पितग्स्ते वं खगमेाचफलप्रदाः । सुखधा माम पितरा यच तिष्टम्ति ते सुनाः॥ श्राज्यपा नाम लेार्कषु कट्मस्ध° प्रजापतेः । पन्ना ङ्गजद7यादा वेश्वास्तान भावयम्ति च ॥ यत्र ्राद्धकतः सव्व पश्यन्ति युगपद्रतान् । पिट-माद-स्वखट-भ्राट-सखि-सम्नन्पि-बान्धवाम् । $» € ~ श्रपि जन््राय॒तद्ामहतुग्डतान् सहस्त्र: ॥ लाकाम्तु मानमा नाम ब्रह्ाष्डापरिमंम्थिताः ,
च => धको भयान क-म -+ => ज न ० ~ ~ ~ ----~-~=*--------~-----~ डी
(१) तपायामसमणग्विता इति ग°। (९) सर्व्वं च दहति ग (९) कल्प्राघस्यति ग° ।
। ह ।
चतुर्ग चिग्तामसो परपरेवखणखे [२ ° ।
सोमपा नाम पितरो यज तिष्टश्ति शश्ताः॥ धकममूिधराः सव्यं पितरो ब्रह्मणः सुताः । खत्पन्नाः खधया ये तु ब्रहाब प्राय योगिनः॥ ला ष्या दिक सब्बे मानसे सप्रतिठिताः । ब्रह्माण्डपुराणे । लाका; सनातना माम(\ यब तिष्ठनि भाखराः९) ॥ श्रमूकयः पिद्रगठासे वै पजा: प्रजापतेः । विराजश्छ प्रजाः ष्टा धेराजा इति विश्रुताः ॥ हका. सोमपथा नाम यज पूव्यं मरोचिनः । पितरस वेने देवासाम् भावेयनयुत ॥ व हिषदस्त॒ विख्याताः पितरः सोमपायिनः \ विभ्राजमाना लोकास दिवि भान्ति सुरदाभ्नाः॥ श्रपनिखाक्ताः सखमतास्ततव पितरो चे परिश्रुतः । तान्दागवगणा यत्ता रक्तोगन्धव्यकिश्नराः । नागाः सपा; सुपा भावयग्यमितौजसः ॥ एते पुणा: स्मता ब्रह्मण पुलस्यस्य प्रजापतेः । श्य एते गणाः प्रोक्ता पश्चमूत्तिधराः सृताः ॥ * उत्पन्ना ये खधावान्त् काव्या दप्रः कवेः सुताः । पितरे रेवसोकेषु व्यो तिभारेषु भाराः ॥ घष्ैकामखण्डदटषु दिजास्तान् भावरयग्युत ।
(१) सन्तानकामाय हति ग* । (२) भाखर एति खर |
यअ. श्राददकसपं पिटनिरूपकप्रकरशम् | ५५
मरोचिगभास्ते लाकान् समाश्रय दिवि श्विता ॥ एते हङ्गिरषः पुजा: साधः संवद्धिताः पुरा । उपक्ताः समता वे पितरो भास्करा दि) ताम् शत्रियगणा इष्टा भावयन्ति फलणायिनः ॥ श्राज्यपा नाम पितरः कदमस्य प्रभापतेः । समुत्यन्नस्य पुणरादुत्यन्नाः कहमद्य ते । तेजखिमेऽपि वतन्ते कामगेषु विङ्गमाः । एतान् प्रे्ठगणाः श्राद्र भावयन्ति फलायिनः । सुकाला नाम पितरा वसिष्ठस्य प्रजापतेः । हिरप्प्रगभ॑म्य सुताः र दरान् भावयन्त । मानसा माम ते लाका वश्लन्त क्रते दिवि॥ मनस्प्रतौ \ विराट्सुताः सोमसदः साध्यानां पितरः समृताः । शरपनिष्वान्नास्च दवाना मारोौश्या सोकविभरुताः ॥ रेत्यरामवयक्ताणां गन्धष्वारगरस्तसाम् । सुपकिखराणाश्च स्मता वहिषदो ऽजा; \ सामपा माम विप्राणां सषजियाणां हत्रिभुलः । ष्ठानामाञ्यपा माम शद्राणाम्तु सुकाणिगः ॥ सोमपास्तु कवेः पुजा इविद्रमो.ङ्गिगःसुताः + पष्स्यस्याश्थपाः पथा वमिष्टद्य सुकालिनः ॥ अनग्रिदग्धाद्निदग्धान*) काव्याम् वहिषदम्तया।
---*~~ ~~~ ~ - ~~
(१) श्भिदग्ध(नन्मिद्ग्धानिति ममः २८९ द्चाक्र, भ्य खर ।
५१ चतुर्वगचिन्तामणो परि रेषणे [२ ख°।
शरदनिववात्तांख सौम्याश्च विप्राणामेव निर्दिणेत् ॥
श्रस्य वाक्यस्य मनभाग्यहृता व्यास्याच्यते ।
विरार॒सुताः विराजः सुताः सामसदो नाम, ते च साध्यानां देवविगेषाणां पितरस्तेषां पज्याः । श्रनेनेतत् इच्यते ददृ्मिदं पिश्यं कममावश्रं कन्तयम्, यत्छतष्टत्येरपि साध्यनामर्कटतैः क्रियत दृति। श्रग्निखान्तास्तु देवानां श्रग्नो पकं चरूपरेाडाशादि खदन्ते हतयभ्निष्वात्ताः, देवानामिद््राग्ादोनां पितरस्तेषां पज्या: । अरने- न व्रश्वकन्तेवयता सच्यते । एवमुत्तरत्रापि वेदितयखम् ।
रेत्यदागवयक्षाणं वह्षदा नाम पितरः, श्रचजाता अ्रचिजा;। सुपणा पर्चिणः, किननगः श्रश्रमुखाः, एतेषां तिरखामपि पित- राऽखनोयाः, किमुत कम्ाधिकारि्णिां मन्ष्णणमिति ्राद्धस्यावग्य- कर्तव्यतेव दिता ।
सामपा नामेत्यादि मामं पिवन्तोति सामपाः, ज्यातिष्टोमा- दिदवताः इ्रवा्राद्याः । हविभुजः पुरोडाशादिमुजो दशरपुणमा- सादिदवताः। अ्रज्छपा श्राघाराज्छभागादिदवताः। सुकालिनः कालयन्ति श्रपवजेयन्ति ममापयन्ति कर्मेति सकालिमः करी पवर्म- हामादिदवताः, श्रयाश्चाग्रस्यनभिगशस्तिपाखेत्यादि बिहिताः । मोमपास्तु कषेरिव्यादि | हिमज एव दवि्रन्तः । श्रनग्रिदग्धत्यादि। श्रन्मिदग्धः मोम: न द्यद्मिनाख्य पाकेाऽम्ति, पिमया दवना इज्यन्ते ता श्रपि तन्बम्बन्ेनानग्निदग्धा द्युच्यन्ते । एवमप्मिदग्धा दृत्यप्निना पच्यमानपरोडइाग्ादिस्विःमम्बन्धिन्यः, श्रै वमभिमम्बन्धः क्रियते| यऽग्मिदग्या उच्यन्ते तानद्मिषवात्तानिति
हे अ° |] ्ादकन्तये देवतानिणयप्रकर शम् । १२९
वचनेन वाध्यते । न पनतचनमाचनलभ्यपित्रादिमामन्यग्ततिमंप्य नियम दति परक्रदोषदयानवकाभरः। त्रिद्टन्तगानराधाच्च पट्(पण्डा दत्यम्यो परलन्तणपरतलमेव न्यां । तथा दि पारम्करन्छता । दिगोचैः परता जाताम्तषाश्रेत् पविकामतः | म॒ विगोचरस्विवगस्य प्घनादान्यते ाग्यत ॥
य दरोमृच्वाय्वा्िगात्रा भवन्ति तर्त्पाद्वितः उत्पातैः पप -मि; पितामरेन च मम्बरवादट्भयमम्बन्धौ म चते पूत्विकापुत्र- ग्चिगोच, द दामुख्ायलजनकमम्बन्धिगौ गोन मातमप्मन्वन्य कमित म यितिगमम्बसितया तरगचयम्य म्नरताराट्न्यच ऋगा ा- साया साना कान श्राद्ध काग्यन कुाद्िि। अतः कापा, जनिः मपि फृग्णं व्िपयौक्त्याद् |
यावन्तः वितमः म्वेम्तार्वाद्ि दन्तकादय.' ।
प्रताना योजनं कुः म्ब्य, पिरमिः मर ॥
राभ्यां मदाय तत्पुत्राः दर,चास्वक्रन तन्ममम।
चतुपम्ध ठन्दम्नम्प्ादषा {चिपारुषौ ॥
मागार कालिषु पिष नाम्नि तगिणाम ।
मता चकमु दि कत: ग्रां वयाविधाति ॥
अम्याय;। दन्तकादिदामृस्यायतयानां याव्रन्तः पित्रा: मम्बन्धिन्ः
पितामद्वगाः म्युस्तत्ावन्यन च म्व प्रति विटयादिरप्रतां गताः, ख च मुष्यगण{पिरमम्बन्यन भ्तातादिकपताङ्गता. त भरर दका
---.--~-- ~ न = ----- -- -~ 2 ~ ~ ~ ^ (काक = 9 ~ ---=-न -=--- ~ल
(१) ताव दत्तकाद्य तति प ।
1“
२ चतुपगचिन्तामणौ ५२ रष |३ श्र ।
शैनां पिदवमीः। तेषु मध्ये चे प्रता; स्यमोषां तक्षमानजातोयवगजेः पिदभिः सद ते दत्तकादयो योजनं मपिष्डोकरणं कुथैः । द्ामु- व्यायणपुचाम्त् तपु तेषू वर्गेषु मध्ये सखकौयेन पित्रा तत्पूव्वाभ्याच्च दाभ्या तष्य तख परतश्च सपिण्डीकरणं कुथ; । ्रामुब्यावण्पो चत स्न पिचा ज्ञामुधायणेन च पितामदेन तत्पित्रा चैकेन तत्समं तन्तदभात्यन्नं तेन तेन योजयेत । द्वा सुष्यायणप्रपौ चमत गोणपिर- वममध्यस्वितं तं योजयेत् वानवा | एषा हि गौणपिहमन्तति- {चिपौरव । यया दत्तकादिभिः सवपिठवग सम्बन्धिनः मपिण्डो- कणं काय्यं तैवामागस्यादर साधारण काले मन्वेवगंमम्बन्धेन नेयमिक आदं कनदःरित्यतदक्गमुक्तं माधारण्षु कालेषु विशषो- नास्ति वगिणासमिति। ष्टनाद चकमुद्विष्यति । यो यस्सि्नदनि प्रनस्त- म्मितरदनि त् यच्छा तत्तस्यैव नान्यव्यति। तदे वमेतत् मिद्धं, यावन्तः पितामहाः प्रपितामहाः स्यम्तावतां दःमुष्यायलिगमावाम्यादिश्रादध- टृ ला प्रयकपिष्डाः प्रदयाः। एकेकम्िन् वा पिण्ड तावनां नामानि कौत्तनौयानि।
श्रय पत्रिकापुत्राधिकारिकग्राड्द्वताः) तत्र तावत् पुतरिक्रा- पवरशवतुःप्रकारेा भवति । एकम्तावत् पथिङेव पुत्र द्र्येवंबिधया मं विदा छतः । अ्भ्याम्त् पुत्राय परःम म रदमन्तररेव चोगमामयोात् पुचिकापु तम लभत । पतावांस्त॒ पशष यदयं न पव्रस्थानौयः सिन्त पौचम्यागौयः दादि एत वा । प्रतएव शद्ग लिषितियो- वचने द दिवल्लनायं निदिष्टः। पतिका दि पच्वदिति प्राचैतम-
स्तस्या श्रपतं पत्िकारत। मातामरपितामदानां पिण्डदः, प।चदो-
हे श, |) शराडकर्पे देवतानिबेयप्रकर थम् १९४
दिव्यो विशेषोऽम्यनह दति । हलोयम्त॒ पुजिकापुचः “यदपत्थ भवेदस्यान्तदमम स्यात् स्बधकर” दृट्वं विधया संविदि दशार्या द्हितर्ण॑त्य्ः। म तु गौरपत्रलेन मातामहममनन्ध्येव । चलुधम् ""यदपष्यं भवेदस्यानतद्रयोः स्यात् म्वधाकरं" इत्यञपविधया सविदा दला्ां दुदिल्यत्पस्ः म मातामहस्य जनयतु, इवयेवमुभा्या पुजलेमेव सम्बन्पो भवति । दिन्तितापि पुतिका भवनोश्य स्मिन् पञ्चे संप्रिदमन्तरेणापि स्ददित्तपरिकन्पनामातरणेव एं पुिकापुज- मेदा भवन्ति। पचरमेदप्रकगण चेते यक्ता भविखन्तो # । एं स्तते सतिः,
मातामह्न्त् मावादिपैटक पिटपतकम 1
माटतः पिता य्मादधिकागाऽम्ति घमत इति ॥ म देतदचगं दो हि्माच(तिषयमिनि मन्तव्यम् । मनुस्पतायेषेलदच- मार्थम्य प्िकापुचमम्बन्धापरगमात् ।
मातुः प्रयमतः पिण्ड निञ्पेत् पुच्िकरामुलः।
दितौयन्त् पितुम्तस्याः ठतौयन्त् पितुः पितुरिति ॥
एतश्च उचनदटयं न मामान्यतः पञ्चिकापुत्रत्रिषयम् । न्त् पुत्रवन
परिकिन्पिता या पचिका लन्पुव्रैकतिषयम्। नन् निन्मपेत्पजिकासृन दूति मामानेापन्यामान कुतः पृ्िकापु चवियेकग्रिपियः। उच्यते| यारि पुिकरापुक्नन न कन्पिता तत्पुचम्तु कन्पितःःम तु गोणम्- तखन मात्ा्ातामहमम्बन्योति कता मालामदश्राद्ं कुव्मातामहा- यत्र कुणीन् । पृच्स्य हि पिश्रादधं पिदप्रश्यवाधिकारात्। चात पचरलेन कन्थता पृजिका तम्याम्त॒ सुता मातामदपचद्धय एत दृति
१२४ रतु 4चिन्तामग पशष लगड ` 1३ अ. ।
मातामदस्य पौ चस्यानौय दति पौत्रक्रियमाणाद्वतुन्यं स्वरमानामद- राद्धं कग्थिन् प्िटम्यानौयमादप्रशत्यैव कुश्यादिति । नन् नाम्ति- वचनम्यालिभाग दति म्यायादरचनान् पुजिकापु वरमाचक्रियमाणमाता- मरश्रादे माचादिनमस्त्। भेव; सन्निहिताभिहितनोा चित्यन वचनस्य विष ऽवम्यापनान् । नन् किमिदमो चिल्यमदृष्टायषु पदायेषु “छते सपि्डोकरण तपूव ग्रादूमाचरेत्” दृत्यादिवचनान्तरावगतकम्रख- र्पानमरण मव्य दि एकवाक्योपान्हेतुसाम्यञ्च । यतेाऽच माट- पचक पिदपू क्च पदिग्य तत्पतरकलमाधकस्तयाविधाधिकारस- द्वाव इतरः “मादतः पिहता यस्म्रादधिकारो ऽस्ति घमत् दति” । म॒ चायं रेतुतुनादव पूवेमिद्धतामपेत्तमाणः पौचम्थानौ यमे श्राद्भाधिकार्णिं त्रिषयोकराति । श्रनेनेवंविधस्य पृवमिद्धलाभा- वात् हतुवज्निगद्ोऽस्तिति चन्न। हेतुलामम्भषे हि र₹तुदन्निगदो न पृनम्तम्य मम्भवे। इतस गौ णपु चौग्तस्य पुत्रिकापुचम्य नाय मा- दपूतकलव्िधिः किन्ते दाहविरूपसयैव मातामद्ममितिनिर्द शात् । अन्यया पैटकमितिनिद शो ऽभविग्यत् । नन् पौ व्रम्यानो यलात्पैतामद्य- मिति निर्दे प्राभरयात् । पत्रस्य हि पुत्रः पौचो भवति यमपेच्छ च यः प) चम्तदपेक्तया स पितामहा भवति यतः । मेवं । प्लव हि संविदत्पादितं पत्रिकायां तत्पुज्रस्य मातामहं प्रति पौ चवं कल्प- नामाचभवं न लौकिकं न परैदिकमिति नोत्तरव्यवदहारोत्पादनममथे। मश्वे सति रंतचजारोनां पत्रः पिटग्राद्रादौनि कुन्वारीः रेयादयः पितामदच्म न मद्धः) तमन् । उच्यते । यमच गं;एत्वन स्गसता ला किकव्यव हार गम्यतल्न च सतमतरं पिटपितामदादिरूपमम्बन्धान्तरं
ह.
्यर | श्रादकन्त्पे रेवतानिणयप्रकरगाम् १२५
प्रा्वापदिष्प्रकारममुत्पादितं नात्यन्त निवाग्यामः किन्तु तद्राचक- ्ब्दप्रयो गण वयवदार । यसपट्यं यसवद्ारः स्वार {मकतया मकलजने- माक्तितवा च ममुद्भूततर तरनवन्तरं माटमातामद्या। द मन्व गोचग्यता जनकमन्ततवाचनतःभ्रेमपयनामलभसानेन साटमानामदहादिग्रन्द- प्रयोगरूवण शवदहयगान्तरण वाध्यते । श्रताऽय प्दकरापुत्रौ माता- मद्रा क्दनाटमातामद्ारिगरन्दप्रथोगण पि पितामहा दि्न्द- प्रयोगं वाघत। यया भ्राल्मनः गाणपटताङ्गतस्यं सतम्य पिरग्यम्य गणमन; म्राद्मन्यमपि व) कमपि ने किकव्यदारं कुर्न म्वागमि- कमपजनम [{तक-पटव्धलरूपमम्चन्धवाचक्-श्रद्दप्रयागण {पिठनरूपम- मवन्धवाचक्र-ग्रब्दप्रयोगरूपं दवहारम । नन्वव मल्यन्यनापि पिका प॒चण न्यायमाम्यान मानामरादिगद्धैरेव ग्राद्धपयोगानधय.। भ । नयाद्टं मति पृदतरकापृापदश्रा नयक स्यात । श्राकण्यकम्राद़ाधरि- करप्राद्यम मदृनि चन्न। विनापि दपु जौकरगणं दा {्तम्यापतमा- तामस्या ङा भिक्ार म व्यकत्वात । न चेष दायदृरम्भव द! दिचम्थति परद्रनोय । शग निगकर्व्यमाणलतात। श्रत. पचाठतम्य पुतिका- पत्रम्य पित्ाद्वगन्द पयःगयोग्यव मानामद्यराद् मातामदाद्यतर च) प॒ [करागदिनम्य तु प्रचकरापृतरस् माचा मात्मातामरादिग्रन्द- प्रयोगयःमःन सनि। दृतरतन्दानामदा{दिग्च्दप्रयाो गर्ते । यता माना- मद्यन्ने माता मातुः प्रयमत प्िण्ट{मन्यादपु तच्करादधपरकागः विधायकवाक्यय मातमातामदगरदप्रयाग णव ग्य " त्रिधग्रद्दम्य
स मन्तका~कगनं न्यायम् । नन् ना मादमातामरादिग्ण्दाः ग्राद्-
~ ---- -- ~ = ~ ~ -*~- ~ ~~
(१) टपरन्त् इति ख|
१२६ चतुमरचिन्तामणौ परि ररेषखग्ड | श्य०।
परयोगकालेषयेत एव प्रयोज्या दृत्यनेनाभिप्रायेण प्रयुक्राः किन्त माचा- दिलमावविधानायवःकयावयवभावेनेति । मां । किन्त् यत्न विधिष््दः प्रयोगकाले मन्तवद नष्ठेयस्मारकलचन प्रपुज्यते ततर सवत्र विधयस्मा- रकग्क्रियुकरलेनेवाकाङ्घावश्रादेव च खौक्रियते न तु तदभिप्रायप्रय- करता दत्यदेाषः। न च चेतजादिषु सम्बन्धान्तरमस्षि। न. चास्ति कथित् पिटपितामदाटिशब्दखयतिरिक्रो विधिग्रब्दः। श्रतरूष[ पिष्टपि- तामा दिभब्दव्यतिरिकरा विधिण्दः। श्रतस्तेषां पिदपितामदा दिशब्दे रेष मद्र) चनं न्याग्यमिति। यत्त॒ पज्किापतरस्य मातामद््राद् माट- ए्यकलमुकरं तम्य टृद्ावपवादमाद व्याघ्रपात् । कुम्धान्प्रानादप्राद्ध'*' सवदा माटपव्कम् विधिज्ञो पिधिमाम्थाय रद्ध मातामदादिति ॥
न दावं ्डूनौयं मादश्राद् मातामदश्राद्धे च दोदिचिमाचरमक- सिन काले कदाचिदन्षटकादो तौादिव्रिश्षवा दश्कालादेभैनां माधारणचन यगपत्कन्तदये प्राप्रे तच दयोः क्रमप्रतिपादनाथं वचन न पनः पृचिकरापच्रक्टकं मातामदृग्राद्ध मातुद्वताचम्य विधाय कस्यापतरादफञ्चति। यतः पचिकापु चक्रमे ऽस्य वचनस्योपनम्भात् टृद्धि- प्रादधपरकग्ल वच्यमाणएष्य मादा द पृत्वकलम्य बाघापत्तेय । न च करम पिकन्णा न्यायः । एववसएतिपुराणषु वचनग्रतेन प्रत्यदं मादग्राद्ध- पन्येकत्वस्य विधानात् । दृति पचिकापत्रकत्कश्राद्धद्वताः। तद्- वमुक्तं॑हमुव्यायणाधिकारिकेषु नेयमिकरेष॒ म्रा्धेषु गोणस्यापि
पिद वमेष्य रवटावम् ।
~~~ -- - जयम ा्यक ५० -
(१) कुबवैन्नातामदश्रादमिति ग ।
३अ० || खाद्कल्पे देवता नियप्रकर जम् । १९७
श्रयेदं॒॑वक्गय॑किमेतत्कहंके्ेतेषु शआरादेष गौणपिषवर्मीयः पल्नौवगा$पि सु्यपिटवर्मीयपन्नौवगवत् स्वपतिषखरभाषेन देवताबं लभति वान वेति। तत्र तावद्ाणपिद्छव्गेण रवतामे शमे सति वचनान्तरेण तस्य पन्नौमदितस्य देवतालमुकरमिति, म तद्रहितस्य देवतां ्रान्दम् । नन्पेवं तरिं गौणस्य पितुरमिद्यमानायां पन्यां विद्यमानायामपि वा जोवन्त्याममावास्वादिग्राङ्पुं तस्याम प्राप्राति। तया च सति "वष्मान्दयाम्न् परपिष्डाः'' इत्यादिका निल्यवच्छर तिभेध्यते । श्रय कि तिच्यष्छ्र तिबाधभव्दप्रमौतेऽपि पितरौति पितुर्हशः कायः। यदि पनः मा पिचादिमग्णापेक्ता नित्यवच्छृतिमतरि माहमरणापेतायम्त, जोतत्पिटकाधिकाग्कि- श्रादून्यायो वास्िति। म चात मुख्ये सप्यत्यय इत्ययं न्यायः प्रवेशं लभते गोणपिदपक्लौल्वं गताया मुर्याया मातुरभावात् गौण पिद निषे ग्रस्य न्याग्यतात् । श्रतोऽज गौणस्य पिचादेदंवताने गोणौनां माणां मभावेन देततालमम्त् । श्रवोच्यते । यथा मुम्यपिद्रश्रादधं गोष्णीनां न मभापेन देवतानं तथाजापि।\' यामां हि स्वतन्त्राधिकारेण प्रयकग्राद्ध प्राप्नाति तामामवेष सहभाव विहितः । प्रयक्श्राद्ुविध्यपत्रादरूपलादम्य महभावविधः। न सान्ति गाणमाटग्राद्ध प्रयडनित्याधिारः। मारग्रादुकिपमुम्यमाटपरि- ग्रहण कृतायनात । नन्वयं तद्धि गोाणपिद्पन्नौनां अद्धानि कः कुर्यात्। लाक्दृष्छा पच्म्यानपानान् म॒ णएवति ब्रमः मापि
(१) यथा भुस्य प्पद्रिश्राद निच्यानिग्यससग विगाघधादिगा गागमादणां
म सद्द प्यत्वं तचा गान पि्ट्रादपि एति मर । 109
१९८ चतुर्ग चिन्तामणौ परिशेषलणे [१ ख*।
लोकपिरेधपरिष्टाराय परिच्छदादानकक्लहुतालनाय वा शपया छहेन वा करातौति म तत्र तस्य नित्याऽधिकारः। यस्तु स्तौ- पंसाभ्यामेव गौ णलेण हौतः पुवः स यथा वद्भिः पुरुषैः गटहोतो वक्ृनां पुरुषाणं करेति एव स्तौपुमाग्वामपोति । श्र तु माता- महानामनेकलेऽपि मानामरश्रा द् विपर्ुष्यमातामदशराद्धनेव छताय- लात् न वह्नि मातामदश्राद्धानि। म चापयेकस्िन्नव श्रादं सव्या मामानि कौत्तनोयानि, तथा विध्यभागत्। श्रथवा यः प्या सम्पादिते गौणः पुः सम्मत एव पत्या श्रपि पुचो भति। विशा रसमये हि तस्याः पल्या धमकामायस्वनतिचरणोयव प्रतिज्ञानात् । श्रतएव तदुपा्जितघनघमयो स्तस्याः खतः खव । उक्र हि ददमाप- स्गादिभिः “.जायापत्यानं विभागो विद्यते सहाधिकाराद्धनधमयोः'"। नहि प्रोषिते प्रेते वा पत्यै श्रावश्यकेषु धनमाष्येषु धमकायषु पति- धनेन क्रियमाणेषु पन्या: स्तयमुपदिशन्तौति । ्रतेाऽस्ति गोाणसुतस्य गी(एमादट्राद्धं एयगयिकार दति एला श्रन्यव पतिना सरेत्यपवा- दोऽ्यप्तोति सिद्धं पान्वणे तस्याः सरभावेन देवतामिति । न सत्रं जनमोसपन्नौष्वपि वाच्यं । तच मुष्यमाटसद्धावेन कताथतादिति र्वसुकषलवात् । एवञ्च सति भोणमातामहानामपि गेाण पिव क्रदं कन्तव्य[मति । एवमुक्ता ह्वामुष्यायणाधिकाग्किषु प्राद्ेषु देवताः । श्रयेदानीं जौवत्यिरकाधिकारिकेषु श्रा दषृच्यन्त ।
तचा विष्णः
पितरि जोवति श्रां कुयात् यषां पिता कुयीत् तेषां कुर्यान् ! पितरि पितामहे च जोवति यषां पितामहः! पितरि पितामहे प्रपि-
३ खर |] श्राडकरर्पे देवताजिणयप्रकरशम्। १२८
तामे च जीवति नैव कुग्यीत् यस्य पिता प्रतः स्यात् ष पिभ पिष्डं निधाय प्रपितामहात्परं दाभ्यं दद्यात् । यस्य पिता पितामह प्रत स्यातां ष ताभ्यां पिण्डी द्वा परितामहपितामहाय दद्यात् । चस पितामह; गरतः स्यात स तस्मै पिण्डं निधाय प्रपितामहात्पर दाभ्या दयात् । यद्य पिता प्रपितामहध प्रतौ स्यातां षं ताभ्यां पिण्ड दत्वा पितामहपितामहाय दद्यात् ।
मातामहानामणेवं कुयात् आराङ्धं विशस्षणः । म॑स्योरेन यथान्यायं शेषाणां मग्छवण्ित । ५
अम्यार्चः । पितरि जौवति राद्धं कुग्यात् वर्षां पिता इग्यात्। पितर्य जोवत्धन्येषु प्रमौतेखिति प्रथमः पचः । पितरि पितामहे श जवति श्रन्येषु प्रमीतेख्विति दितौयः। जया जोवन्तौति दतोचः। दस्य {पिता प्रत स्यात् पितामहप्रपितामरौ जौवत ति चतुैः। य॒स्य पिता पितामहद्च प्रती स्यातां प्रपितामह जौवतो ति पञ्चमः, (पितामदपितामरा ददधपपितामह; । यस्य पितामहः प्रतः खात् {पिता प्रपितामहश्च जौवत दति पष्ठः । यस्य पिता प्रपितामइच प्री स्यातां पितामश्यच जौवति दति मप्रमः) श्रयमब्ान्रयः । अनतर्दितेभ्यो ऽनन्तरितिभ्या वा प्रतेभ्यस्वि्यः क्रमेण श्रां कय. सिति । न्यायपरामने ऊहे पनत्रचनं एकप्रयोगतया तदग्रा्या्रहर्या दरषाणां मन््रवर्जितमिति । पिदमातामहयतिगिक्रानां ऊङितिमन््- वर्जितं पिरटपदवानेव मन्छः स्यादित्ययः। श्र च मस्धोहवचनं लिङ्ग, न पुनः पिदव्यादिश्राद्मन्छनिपधः । दुादिति यच्छब्दा
17
१६. चतुव चिन्तामो परिरेषलये [३ खण।
थोगादकरणे न जोवत्पिटकख्य प्रद्यवायः किक कुव्वाएस्य फलवि- बरवो भवतोति । श्रय जोवच््राद्धदवताः।
ब्रह्मा, विष्णः, दरः, रुद्रः, दन्दः, प्रहूतिः, सुदलः पमष, शिव द्यष्टौ । पैः, अवपन्न, भवे, भवपन्नो, सद्र, सुद्रपन्नो, उग्र, उग्पन्नौ, भो मे, भोमपतौ, रः, श््रपलो, मारवा, महादेवपन्नो, पश्एपतिः, पप्रपतिपन्नौ, ति षोडश । प्राणापानव्यानसमानादानाः एषामधिपतयः एषातका रद्रा श्चेति दश्च । श्रग्निवाखादिद्या याश्ति- दवतास्तिख्ः । सपन्लौकाः पचादयो मातामहादयस्चति षर , पाष्वफापटिष्टाप्नौकरणपरश्वरे विकदेवताख्च एताञ्च विधिना मन्त्रवर्त- मातिर गेन सावगताः। विष्यादौंश्च तश्षतप्रकरण दश्यिव्यामः। एति ओवा द्रदेवताः ।
अथ सद्यासाङ्गग्तख्राडषु देवताः ।
तज रेवश्राद्धे ब्रहविष्णमरेशराः। श्पिग्राद देवधिब्रहर्षि- सतरषयः । कविर् यन्य देवषिंलभपिममुष्यषयः । दियश्रादधे वसुर्- द्रादि्याः । मनुव्यश्रादधे सनकसनन्द नसनातनाः । श्दतग्रा ङ् एथि- यादोनि ग्ेतानि, श्तरादौनि कराणि, चतुख्िधग्धतग्राम दृति तिखः। पिटश्राद्ध पिद-पितामहा मातामह-प्रमातामह-टदु प्रमाता- महश्च । माहश्राद् मादपितामहशोप्रपितामद्यः। श्रक्मश्राद् श्रा्म पिद पितामशाः । एते च स्यं गान्रो मुखविरेषणवन्ता देवताः । यतः श्रगकप्रोकषे सन्रयासविधो प्यते ।
अथातः सन्यासविधिं व्याख्यास्यामः ।
३ ष. |] आदकष्ये रेवतसानिखेयप्रक्षरणम्। १६१
र्ववदुनान्दो सुखभ्रादु कुग्यादेव । षिरिव्यमन्योहलपिशमा- चात्मादोनां एवक्पिष्डदानेयं गौत्रह्मलेरष्टो श्राद्धानि कुमीरिति । एषाञ्च ्राङ्कानां सन्यामा्॑वेन कमाङ्गवादिषटिश्राङ् क्रतुरश एति, विश्ेरेवाः सत्यवसुसंन्नका वा “ष्य नान्दोमुखे वसुः" एति वच नात् | इति स्न्यासाङ्गशराद्क रवताः । तदेवमुक्राः आद् शव्द थान्तगत-त्राह्मणभो जन-पिष्डनिम्बपकाद्म- कप्रधानकरम््द्य-सम्बसिन्यो दगनाः। श्र्ेदानीं खाद एतगेताप्राक- गणमन क-प्रधानकम्प्र-सम्बन्धिन्यो ;भिधोयन्ते । तत्तावच्छ तपे पिषड़पिदयननप्रकरपो । म॒ उदाम्याध्रः दइ आङ्तो जहाति दवेन्यः । रेत्ान्णा हष उपावर्तते य श्राहिताग्मिभवति यो दश्रपणमामा्या य जतेऽथैतत्- पिटयजननेवाचारौन्तद् दृबेभ्या निङ्कूते म दवेः प्रठतेाऽथततपिद्रन्भा ददाति तस्मादुदास्दाप्रौ द श्रातो जहति दबेभ्यः॥ स वा अपरे च सामायच अहेति'। मराभारते;पि पुराकन्परूपायपादमहितेाःप्रौकरणे अभ्निदिधि दृयते । तया । तच य्न प्रद्रत्तर तु सन्य एव मषयः। पिरयन्नानकुखस्त विधिदृषन कफरणा ॥ कपयो धश्मनि्धाच हला जिवपनान्यत । तपपञ्चाप्यकुव्यन् ३ तौ चाम्भो भियतत्रताः ॥
=-= ~+ ~ ~~ --- ~ ~~ ~ न्न न्--- ~---
(१) श्रतपथब्राह्मद २०.४२.२१, (२) एराक्पप्वत्तं एति गण ।
१३९ चलुरर्गचिग्तामडौ परि ्रेबखब्य [१ च्च. |
निवापेर्दीयमानेख कातम्ब्छ॑न भारत । तप्ता; पितरो देवास्तेऽक्नं न जरयसि ३ ॥ श्रजोेनाभ्यदन्यन्त ते देवाः पिभिः सद । साममेवाभ्यपदयन्त निवापान्नासिपौडिताः ॥ तेऽतरुवन् साममासाद्य पितरे जौणपौडिताः । निवापान्रन पौदा नः म्रयो नेच विधोयताम्॥ तान् सामः प्रत्युवाचाय म्रयञ्चदौप्पितं सुगः । स्वयश्भूमदनं यातम च ग्रयो त्रिधास्यति॥ ते सेामवचनादरवाः पिदटभिः सद भारत। मेरूपरट त्रं समामोमं पितामदमुपागमन्॥ दवपितर् उचः । निवापान्नेन भगवन् गणं पौद्यामहे वयम् । प्रसादं कुर् ने देव रयो नः मविधौयताम्॥ दति तेषां वचः भ्रुवा स्वयम्भर्दिमन्रवौत् | एष मे पाशतेा वङ्धियप्रच्करयो विधास्यति ॥ अग्निरुवाच । सरितास्तच भच्यामे! निवापे समुपस्थित , जरिष्यत्यय वाऽपयन्नं मया सादन संश्यः। एतच्छरवा तु पितरस्ततस्ते व्रिञ्वग वभुः । एतस््रात् कारणादय्नः प्राक्तनं दोयते नप ॥ न्यते चेवाभ्मिपू्वं बे निवापे पुरुषषमभ ! न ब्रहरारमास निवापं धषयन्युत ॥
३ |] श्राडकख्प देव्रतानिगयप्रकरगम् । ९दद
र्तामि चापवर्तन्ते सिते देवे विभावसौ । बरह्मेवननत्रद्माण्डपु गाणयो; यमस्यापि देवतात्माङ्तिमन्त्ान्ना- नाद्वगम्यते । श्रग्रय कव्यवादनाय सधा चाङ्भिरसे नमः। सोमाय पिदटमते खधा चाङ्धिरसे नमः। यमाय केप्स्वते स्वधा नम दति ब्रउन्निति। श्रापम्तम्ब्र + यमस्य वेकन्प्रिक देवतातवमुक्म् । न यमय अहातो- त्यक दत्यभिधानात् । एवमुक्राः श्राद्धं प्रधानकम्मेदेवताः ्रयदानी त्रैग्रदकास्याममतायिन्योऽभिघौ यन्त । तर व्िश्रषां दवानामुत्प्लित्रद्राण्डव्रद्मतवत्तयोः। दत्तस्य दुहिता मान्ताद्िस्रा नामेति ्रिग्रता । विधिनामा तु घमञ् दत्ता घ्य घोमते॥ तस्या; पत्रा मदा्छाना विखरदेवाद्ति ग्ेतिः। विस्यातास्विपु नापु मन्वलाकनमत्त्रताः ॥ एतषां स्वरूपं गर् -पराण | विश्रायां दत्तकन्यायां जाना धश्मानदाद्मनः । गिख्रदवा दृति स्याता देव्वय्ा मदावनाः ॥ प्रक्रण स् योदरणां विजेनारम्त् गत्तमां। यन्नामस्मरणादेव प्रदरवन्सरमुराः स्तात् । वाणत्राणामनधरा द्विभजाः अतताममः। केयुश्णः करणड़ल्निनः किराटकटकान्विता; ॥
घे संन्दश्यमंयुक्रा दिव्यस्रगननेपनाः।
९९४ चलुवृरगचिन्तामणो परिश्रेषखणो [३ य, ।
हन्रस्यान चराः सव्वं गो प्रारश्तिदिवस्य ते ॥ यममरितार्यां । विश्रेऽपि विश्वेदेवास्तु दक्तिणे वाणएपाणयः । दिदस्ता वामभागे तु शगमनपरायणाः ॥ पद्मपुराणे । विर्स्ति देवान् शरषापपाणौन् ष्यायद्विचिचाभरणान् सूविश्ान् दति । एतेषां श्राद्ध रेवतावे इतिहासस्तु ब्रद्माण्डब्रह्म3वत्तयोः ।
ममानवमदात्मानचर रुग्रमदत्तपः । हिमपदिखरे रम्ये देवषिगणसेविते ॥ सन्वाप्यराभिष्गिति नित्यं गन्धन्यसतिते । पदन मनमा प्रोताः पितरम्वानयान्रु१- ॥ वग टृणोष्वेप्रौताः सम कं कामं करवामहे, द्मा चाद मात जाम्तपमामौ सुतप्तिः॥ प्रो ताऽस्मि तपसानेन कं काम पितगमि वः । एवमुक्रास्तद्ा तिश्र ब्रह्मणण विकर्मणा ॥ चस्ते सर्दिताः मन्वे ब्रह्माणं लाकपावनं । श्राद्ऽस्माक भवेदयं स द्येष काङकित वरः॥ प्रत्युवाच तते ब्रह्मा तान् वे चरिदग्रपुजितः। भविव्यत्यवमेवेति कार्खितोवेा वगम्त् यः ॥ पिटभिश्च तयत्युक्रमेवमेतन्न संशयः । सदास्माभिस्त् भोक्रन्धं यत् किचित् पच्यते ववि ॥
ह अ° || शाकस्य देवतानिरंयप्रकर कम् । १६५
रस्माकं कल्पिते श्राद्ध भवन्तोऽग्याभिनेा हि वे।
भविषम्ति मनय्येषु सत्यमेतद् हाइतम् ।
माश्यैगनेस्तया्नेन यदम ैवाचयन्त् वे ॥
दे रणे तु यु शमभ्यमक्भ्चन्दास्यते ततः।
विमनमथास्माकं पुत्वं पञ्चान दवतं ॥
र्तणदव श्राद्धस्य श्रतियम्तु विधिश्च यः ।
शतार्नां देवतानाश्च पिणं श्रादूकम्रणि ॥
एवं कार््स्च मम्यक् तु मन्वमेतद्ध {ष्यति
एवं दला वरं तषां ब्रह्मा पिगणेः स ।
तानयषहट् वः म चचार यथासखामिति ॥ तया करतुस्पतिभतिष्यतपगणयोः |
सदैवं भोजयच्कराद्ं तनपन्यश्च प्रवत्नयत् ।
शरन्यया द्यवनरम्यान्त सद वे।सुररात्तमा,ः ॥
1 विग्वान्दयानुरदिश्य क्रियमाणं प्राद्धाद्रग्त कम दवमिल्यु- च्यते । तन सदतं सदैव, सवतिनियमेन तत् दैवपुन्वं ; वन्तय॑त कुत् । यदि तन्न क्रियते तदा ग्राद्धुफनं र्चास्यपप्रन्ति स्वय वा आददत्ते श्र खन् दतेन कस्मा भह वनन प्राद्र, ध कर्मति समामायावगमात् आआाद्धाद्धदनाप्रधानलन च टवम्य व्पदग्रादङ्गल- मवगम्यत । ग्राद्धरत्तायतवाभिघाननापके,रकवावगमात् 1 मनररतावपि ।
मवकाय्याद्विजातौनां पिषहकाय्य विशिष्यत । धवं इहि पिदटकार्यस्य पम्ैमाणायनं सतम् ॥
१.६९ चतुरषगेचिन्तामगो प्रि शेषखणे [३ अ° ।
तेषामारच््तन्न् पुव्वं दैवं नियोजयेत् । रचतांमि रि विलम्पन्ति(\) म्रा दमारक्तव जितं ॥ श्रस्या्ः । पिदकाययं विगते प्रधानतया अष्टतां लभते । कथय- मित्यत श्राह दवं हि पिटकाय॑स्य पृन्े क्रियमाणं विप्रकारकगात्तम- भिवारणद्ारेणापयायननिवादिकं भवतौति । अ्रनेनापि प्रेशर विकम- क्कमवेति श्रायते, पिवादिैवत्यमानामददैवत्य-प्रधानदयवत्यमावा- स्याश्राद्ध प्रयोगे “तन्त्र वा वेश्रद््रिकम'' दति याज्ञवन्क्येन प्रघान- ्रहत्तवाभिधानाच(९) ततपुत्वे प्रवत्तयेदिल्यक्रं । श्रतेवत्माणान् पदाथान् प्रत्येकं ३श्रदेवद्याने एला पिरम्याने कुयात् । तया च देवलः । यत्र तत् क्रियते कम्मं पेटके ब्राह्मणान् प्रति । तत्सन्चं तच कर्नव्य वदे वत्यपुनवक ॥ पेटके पिदद्वत्य कम्मणि राद्ध दत्यथः। विष्णधम्ात्तरेऽपि। श्रादो ममररयदधिप्रान के्देवनिवेगरितान् । निवेशितांश्च पित्र्ये ततः पश्चात् समच्यत् ॥ द्ध शनातपेऽपि। उदडमु खस्तु दवानां पिणं दकिणिमुखः । र्यात् पाब्वश्राद्धे दवपुश्वं विधानतः । पार््वणयहणा दमावाख्ाश्राद् एव केदेवपुन्ैकत्वं नियम्यते ।
~ ~न
(१) रस्सि विप्रलम्पन्तोति गण । (२) प्रधानदयेापकषारायंमिति ख° |
१ अ. || जाके रेवता भख यप्रकर थम् । १९७
हतेरिषटाभ्बुरयिकनिनत्य्राङेषु श्वरे विकाभावे वच्यते भविन् पराणे । तणयमानास्तपस्तोप्रं प्रापिता ब्रह्मणासनान् । विश्वद्उाम्तु रत्तायं पिदयक्न च सम्बदा । श्रत पृतं प्रदातयं तेभ्याऽन्नं पिदकश्रणि ॥ अक्नग्ररणं गन्धादौनामप्यपलक्तणायं । एवं स्तषा श्रादसम्ब- स्मा परदायानां वेश्रदेवपुजवलप्राभी कविदपवादः प्रदृकयते ब्रह्मा- ब्डपुरापा। पञ्चादधिमजयेह् बान् पुनं पेतामहहान् द्विजान् । मालामष्ानामप्यवे षर दषः क्रमः सतः॥ पेतामहगहणं पैतरप्रपैतामदयरफपनच्तणायं । ब्नातातपसमति-व्िष्णधक्नात्तरयाः । शिश्रदवरनिष्टानां चरमं रम्तधावनं। त्रिमजनञ्च निर्िष्ं ठेषु रता यतः म्थिना। सर्वमन्यत् प्रदातवयमादा तथां नगधिप ॥ "स्रम' पायाद । 'रम्तधागनं' भाजनामातनिप्ररम्ततालना्यज- शदानम् । तरे वमेतद्रद्यवेव त्युक्त विषां देवानां श्राद्धे देवतां निश्च शङ्कादावपोष्मते। | आह प्रातातपः। निच्छश्रादमरेव स्यारकाटिएट नयैव च । मादश्रादन्त् युभैः स्याददेवं प्राग्मुखेः एक ।
+. चतुवेग॑चिन्तामशो परि रेषवद्े [१ खण ।
याजयेद्वपूष्वाणि श्राद्धान्यन्यानि यत्नेतः॥ माटश्राद्मचान्युदयिकपुष्ववन्ति पिवक्धितं । ब्राह्मणयु गालप्रा- पू खापवेश्ननलिङ्गात् । तच यदापि पित्रा मातामहादिश्राद्धदयात् एयम्भिन्नकालेऽनष्टोयते तदानोमरैवं बैश्वरैवरहितं कर्ब्यम् । यदा पनरेकस्मिन्नेव काले श्राद््रयं क्रियते तदा तश््रेणाटृत्या वा वशदे- विकानृष्टाममिति श्राद्ध प्रकर्यो । “लग्र वा वेश्वदेविकमिति'" व ग्रिष्टवचनाद्वगन्त्यं । त्र भिश्नकाले श्राद्ध चयामष्ठामं । य्व युमाटकं श्राद्धं कष्माहे पिटकं तथा । त्तरः प्कूर्वोत मातामरगणस्य तु ॥ द्या दिभिवसनेरान्यद यिकश्राद् प्रकरणे दभेयि्यते । एथगनष्टो- यमानमाद स्रा यतिरिकान्याभ्यृदयिकनिमित्तकानि श्राद्धानि विक- रपेम वेश्वदवविदोनानि काययाणि। तथाचाभ्यदयिकं प्रत्य माक ष्डयपराणो उक्र । विश्रद वविदौननत के सिदिष्छन्ति मानवाः । युग्मा दविजाः कायया्ते पृन्याश्च प्रदकिएम् ॥ केचिद्रृणादच विकन्पो गम्यते । ध्रातातपभविष्यत्पुराणयाः । एकादिष्टन्त् यच्छ्राद्धं तम्नेमित्तिकमुच्यते । लदप्यदैवं क्मव्यमयग्परानाञ्जयेत् दिजान् ॥ बह्यपराणे पाग्बं ण॑ शैवपृम्ब' स्यादेक सरेभ्विना । तथा एकेरिष्टं रेवरोनमेकार्थकपविचकमित्यादि ठेकादिष्टम-
१ ष्यर || भाङकरपे देवतानिशयप्रकर बम् । ११९
करणे वच्थते । श्रभेकेादिषटेष वेश्वरे विककम्मौभाषे कारणं नागर्- खण्डे भिहितं ।
ठचासुरख शङ्गे प्रमौतानां दिषकर्सा । निवापाय गयाकृपमवाप जिदश्शवरः ॥ मगरे मगरे तच चतुदेर्ण्यां महालये । अदानि श्रद्धया कुमारम विधिवद् टषा ॥ श्राद्मम्पेरयाहनानग्रिष्वा सारिकाम् पिदृन्। अन्यानपि खवर्गोयाम्(९) प्रेतान् शर्तहतां ख तन ॥ ब्राह्मणानां ब्ररोरेषु विरतः सन्दर सः । विश्वान्दरवांस्त् मापश्लन्दयञ्च ्यणम्बत ॥ अथ करय सहसा दृष्टः एष्टशच मारदः। विश्रेषां प्राह रवानामनागमनकारणं ॥ गयाथां कुम्बतः श्राद्धं ब्रह्मणः परमेष्टिनः ।
` विश्वेरवा मया दृष्टाः तम्किमथं विलम्बसे ॥ दृति गारदवाक्येन क्रदो दडश्रवानः। विश्रेरभ्विना राद सेकादिष्टविधानतः ॥ शक्रे ब्रतक्तुखोऽपि प्रेताः प्रापः परां गतिं । एवतरिधश्च समय प्रावयामास तान् ९) दिजाम् ॥ विश्रे हि देवाः श्राद्रख्य रकणाय यवम्थिता; ।, तेविमा श्राद्कसरला मयेव हि विधाम्यते ॥
वि र ग 1 त 1 71 क =-= न वः अ=
(१९) ख्न्धांख पिढटवगाखेति ग*। (९) सदएति गर।
४१
चतुव॑मचिग्तामणो परि शेषे [१अ*।
श्रवेश्वदे विकं श्राद्धमत ऊद्ध प्रव्तताम् । टृति तस्मिन् वदत्यु्ेव्िश्चेदेवाः षमायय, ॥ पुरत पुरा हृता वयं दबेन वेधसा ।
तया तु चरमं नाय(\) पिष्धश्येवं प्रसौद् नः ॥ मघवन्नघवन्तेऽद् न भवामः कथञ्चन ।
बहिः करोापि श्राद्धेऽश्च'र) कस््मादस्मान् दिवष्यते ॥ टूनि वाष्ाष्बकम्नालक्ालितः कितिशाकनतः। श्रम्ययनाभिस्तेष स प्रससाद् न सोदताम्। श्रय वाष्पोग्रणस्तस्मार ण्डान्यासन्ननेकशः। जकनिरे परुषासतभ्या लक्तशे रा्तसापमाः ॥ विश्वदवेस्तथादिषटास्ते जगद्रासलालसाः । अ्रमादिरदितं ्राद्भूमाहयरेा ठा भविति ॥ जाताः चित्ूपमजेरण्डेपतेन कृषमाण्डमश्चिताः । विहरष्वमिति प्रोथ विश्वेद् वास्तिरादधुः। श्रय कृश्राण्डसंकोणविश्वमालेक्य विश्र्धक्। श्राह्य विश्रानिन्रञ्च व्यवम्धां विदधे विधिः ॥ एकेदिष्टाभिघानानि सदा श्राद्भान्यतः परं । जितरैदघेन्विना सन्त् सतयत्रागस्तु ठचहा ॥ शरे्धदं विकं श्राद्धमन्यत् कृप्राष्डटप्तये । भविता भसमरेवाभिः पाजरत्ता ष यत्र म॥
(१) तावेतिख* । (२) आङभ्य इति ग।
१ श“ ,| भडकस्पे देवतानियं यप्रकर णम् । १४१
कृष्राण्डोभिरतारप्निः सलिलेरभिमन्तरितेः । शरतरोचितिः श्राद्पाका भगद्धिभज्यतां मुखम् ॥ त्यक्ता प्रोणणश्चक्रं कृ्ाण्डानां पितामहः । शरग्रये वायवेऽकाय प्रददो प्रविभज्य तान् ॥ पिटपते चतुदश्यामेकेदिष्टविधानतः । श्राद्धं श्स्तहतस्यैव काय्यं नान्यम्य कस्यसिन्॥ दत्युचिवाचिरिञ्चोऽम्पद घे सम्वान् विमञ्यं तान् । शपेद्यदविक श्रादुमेकेाटिषटं ततेाऽभवत् अथेतर्षां विधर्षां मामान्युखन्ते । तच नावकाहाभा त ॥ विग्र नाग्निसुखादेवाः संस्याताः पृन्वमेष ते । तेषां नामानि वत्यामि भागादार्णां महात्मनाम् ॥ सहः ृतिविपाप्मा च पष्टत् पावनम्तथा । ग्राप्णि्तमः ममदश्च दिव्यभानस्तथय च ॥ परिवस्वान् वौ॑वान् हामान् कौत्निमान् छत एव च । विष्यथेः सेमपृव्व्च दयग्रय्॒ति नामतः । सोमाय ग्य. सावित्रा दत्तात्मा पुण्ट्ररौयक्रः। उष्णौन्नाभो नभोदश्च व्िग्रायुरद्[प्रिरेत्र च॥ समुनः सुवेधश्च यमारिः शङह्गाभवः। ईशः कत्ता कतिधाता भुवना दिव्यकम्महत् ॥ गणितः पञ्चय प्राचो नारश्ितप्तया । सप्रहृ्छामव्र्चाश्च विग्रशत कविग् च ॥
श्रनुगाप्रा मुगाप्रा चनप्रा प्रर एव च।
१४२ चतु््मचिन्तामणौ परि रेषखणे [३ ० ।
जितात्मा मुनिवोयंश्च दु प्ररमा प्रभङ्रः ॥
श्रतिकम्म प्रतौतश्च प्रदाता चादरमांस्तया।
शैलाभः परमक्राभौ धारेण्णौ पतिस्तथा ॥
सजवा विकर चेव विश्वेदेवा; सनातनाः ।
कौ ्सितासते महाभागाः कालस्य गतिगेाचराः ॥
एते च महाभारतेक्रा मदरृत्यादिनामाना विग्रेरे बाः यथया-
गेनामभिः सद्यादि विभक्यन्तैः प्रतिपदाथे सदलं ओ्राद्धे ममु- सटेन विमियाज्याः ¦ संचपेण -वा सकृत् व्वानपि बृद्धावारोप्य सह- कत्धारयो विकरौ पय्यन्ता विश्वदेवा ददं वः पाद्यमित्यादिप्रकारः प्रयोगा विधेयः। एते च परस्परमेव समुशोयन्ते म तु टदस्यत्यादुक्- परूरवश्रद्रवादिभिः सहेति । चतकलेषां नामानि वच्यामि भागा- शाणं महात्मनामिल्यनेम भाग्रष्यवाच्यष्हविःमंबन्धविधायकेन शा- सरेण तेषामिति क्म्वं गामर्ूपेकपदापात्तानामेतेषामेव सदरत्यादोनां परस्सरसा पेसाशामेव प्रणागनिवन्ते कत्वमवगम्यते । नन शास्तान्तर- विहितपुरूरव-शराद्रवादिसापेक्षाणामिति न वाच्य । दश्िघ्रादध करतु च द््यादिना वचनेन विशेषविडितपकूरव-ग्राद्रवादिभिरेव मन्यां श्राङामामवरूद् ला छदकत्यादया म क्चिदवकाशं लभन्त दति न भश रेविक्षे देवतात्वेन कौ नाहा टति । श्रानयेकयप्ररतानां विपरौतं बलाबलमिति न्यायात् सामान्यत विडिता श्रपि विशरेषते विदितान् पुरूरवश्रादरेवादोन् वाधिला देवतान निविशन्ते । ते च विग्ष- यरहणाभावात् सम्यष्वपि भ्राद्धष्विति मन्यमानं प्रतिविशेषगरहणमु- च्यते प्रमी वा दिर्क्रवादिति न्यायात् प्रकरणात् पाव्वेण एव
ह ष्यर || श्राद्धकल्पे रेव तानिणयप्रकरणम् । १५१
नतिथन्त न पार्दणतरिज्तिभतेषु कममाङ्गादिग्राद्षु । नन्वतिदग्रा इ्विव्यति। न। श्रानिद भिकः क्रत्ाद्धिभिवाघात् \ तर्द पाव्वेणम्रा सरकत्याटोनां प्रिद पिक करमणि परूगवग्रदर वाभ्धा सर् पिकन्पन देवताच सिद्धम । श्रयितेषां यनामभिः कम्मममावायः प्रभिद्धस्ता-
नयच्यन्ते । द्ररस्पतिस्पतो ।
करतूत असुः मत्यः कामः कानम्रव च। भाग रेाचनदरीत त्या च्व परूर्नाः । प्ादटवयु दतेतु त्रिश्ररणाः प्रक) (त्तिताः ॥ एत एष प्रापु व्रिभत्य (उनियान्याः | उक दर दस्पम्यना+व। दशियाद्ध कु्दनः मत्या नान्दोमुख बमः । मतिम कालक्रम काम्य च भ शिराचना । परूगना आद्रव पाल्ठत ममुदादतािति ॥ शद्ुःसनायप। टि्राद् कतुदतः मकतया वेस्रददिक्र । नान्दरा मुव मन्यव काम्य च धरर चना ॥ परूगवाय; ठव पान्यत ममुदारना । ननम कान्तकवमायि(नि मन्ते कतत्तयन ॥ दति । द् श्रम[दुगन्दनात कषमा ग्रां गदात् । तया साघानसाम- यागनि्का{दिभस्कागाद्रिभतमपि प्राद्ं नभ्यत । कम्पाङ्घ श्राद- सदप्रकरण वच्यत ।
11
१४४ चतुरवगचिन्तामणौ परि रेषखण्डे (३ चर |
निषेककाले सेमे च मोमन्तानयने तथा । केयं पंमवने श्राद्धं कम्माङ्गः टृद्धिवल्छतमिति ।
श्रत कममाक्गमिति पर्मिय्यते | दरद्धिउदिति नान्दोौसुखदैवतत्व- खादाग्दप्रयागा दधिवद्रादिमिश्रपि्डवत्वादया ट्रद्धियाद्धघम्मा श्रतिदिग्यन्ते । विहितं हद्िश्राद् याज्ञवन्क्यारिस्पतिषु । एवं प्रद् चिणोकत्य टृद्धा नान्दौमुखान् पिन् यजतेव्यादिभिवचनैः टद्धि- ग्रादरञ्च द्रदधवरग्ि्टादिभिदभितं | पचजन्मत्ादादो द्रद्धिग्राद्धमु- दादतमिति। श्रचाभ्युद्यिक्रम्राद्धविशप रद्ध ग्राद्धग्द्ः पर्िाय्यते। श्रादिश्रब्देन गभाघान-पुंमवन-मौमन्ताननयन-व्य.तगिक्रानामन्नप्राग्रन- च टाकरणणादिमस्कारकम्मर्णा ग्ररणं । गभाधानादिमस्काग्चयाडइभ्रत- स्याभ्यद यकस्य कमम र्द नामिधानात । एतच ब्रद्धिग्राद्राद्धितनं क- ममाङ्गं टरद्धिवदिति पारस्करेऽतिदेग दणनात्। भद द्यतिद श्रा भवति। श्रादुभददृगे मेदाभिधानाच् । काम्यपाच्णाद्िभेद्म्तत्तत्प्रकरण वच्यन्ते। नन नेमित्तिके कालकामा विल्युक एके ग्राद्धं नैमि- तिकभन्दनाच्यते, एकेदषटञच्च यच्छ्राद्धं तनेमििकमु च्यते दत्य पर्भिपितवात् । णकराटिषं उदो नमेकाष्यंकपतिव"[म्यवर- केाटिष्टे त्रदं विकनिषेधात् कथं कालकामी । न च निमित्त भव नेमिन्तिकमिल्येवं युत्पत्या नवान्नलाभादिनिमिन्तपिच्निमपि नैमि- त्तिकशब्दे नाभिधात्ं शक्छ। तम्य सामान्यण्रा्ठम्यानौयम्य योगस्य विश्षशाम्वरूपिष्या परिभाषया बाधस्य न्याय्यचात्। सत्यम4 तयापि प्रहते विरोधात् यागमेत्राभ्ित्य नेमित्निकशन्दन नवान्रनाभारि-
निमित्तविशेषे क्रियमाणं श्रादूमुखाते। यदुक्रमादि्यप॒गाण।
२ >|] ्राद्कन्प देवतानिगदप्रकर गम : १४५
विभ्रेदते क्रतुर्दत्तः माख्विषपु कौ्तितो |
नित्यं नान्दोमुखमग्राद्धं वसमत्यो च पैटके ॥
नवान्ननामे दो दतरा कालकामो मद्व दि।
श्रपि कन्यागते स्यं राद्ध च धुग्रिचन।
पुरग तेव विश्रदमौ तु पा्रल ॥ दति।
मन्वाम्विष्टिपु मरन्वपु कमाद्ग्राद्धपु, नवान्ननाम नवान्ननाभनि-
मित्त मति श्रचापि प्राद्धविधिः ग्राद्धूकानप्रक्गण त्रौरियव- पाकग्त्ादिना वच्यते । स्धतिचद्द्रिकाकामरम्तु नवान्नम् सति नवाननभो जनापक्रमात् पूत पिटभक्तया नानेन भ्रा क्रियमाणे द कालकामो व्यादि कमण दवरतालन कोत्तनौयावि्याह । एतच निमिन्ता(धकारेण क्रियमाणानां वरद तिकरान्वितानामुपग- गाद्माद्धानामुपनन्नणाद्च । कन्यागत गर दृति भाद्र पदापरपत्त, एतद काम्यग्राटुपननषय | तदनं विराधादचनाच्च ग॑मित्तिकश- न्न नवान्नन्ाभाद्नि{मित्त क्रियमाणं ग्रादधमुच्यत दृति मिद्ध । यता समिन्तमं कानकामावित्यच नमिल्तिकगरब्दनकटष्राभि- घाना एकादषटयक्तं मपिष्टौकरणमुच्यत । तत दि एकारिष्र पान्दणरूपप्रधानदरयात््मक श्ताव्ि्रदे विकर तचाम्तौति कानकाम य {धदकः । प्रतु धगदश्दगा पनरेवमादतुः । कचित् प्रव्यन्दमे- क दृष्मिच्छलन्त। शरन तु पाल्यणं। श्रतानेमिन्िकणन्दवाच्यम्येमेा- दिष्य म्याने क्रियमाणं ्याद्धूकं पाव्चण्मपि नमिन्िकश्ष्दं लधमरत](ति तमान् कानकरामविधि{िति । दय वा श्रनयो- रनप्रा प्रागक्रोत्या वचना पप्योपपत्तनाग्चाथ ग्रहोतश्था ।
1)
१४६ चतुव्चिन्तागणौ परिगेष्खण्डे [३० ।
श्रशेदं चिन्यते\ किं परहरवश्रादरवयोः पावणप्रयोगे मसुचि- तयो; प्रयोग उन विकन्पिलयोगि्ति । एवमिण्ि्राद्ं क्रतुदलयोः, एषं नान्दैमुखादि विदितिसत्यवम्वादिषु युगम्व{पि विकन्पनौयम् । तच तावद्धिकन्पितयोरिति गद्यते ¦ वत्रम्यापने क्रतुदतत इति प्रयगेकं- कस्य कमुमम्बन्धावगमात् । न वकेकम्य प्रयग्द्ततावान् द्रव्यदव- तामम्बन्धमदात कम्मण एव भदः स्यात । के विकन्पस्यावकाशः । एककम्मान्यःथनेहकद्वारते विकन्पाभिधा ! श्रम्तु नाम कम्ममेदः एकप्रयोगानन्वयमाचण व्रिकन्पाभिधा । तरम्तुतम्तु न देवताभदात् कम्मभदः णन्दान्तगाभ्याम-संस्या-गण-प्रक्रिया-नामधयानां कमभ - दकलाभिधानात्। नन् टंवतापि गण दृति भेदिका भविदुमहति । मैवे। न हि गुण दृत्येव मेदकः किन्लेकमिन् कमतणनभमानाउन्रयम्। श्रन्यया दर यतरिकन्यो द्वताविकन्पः तयोः ममु खयो वा कचन स्यान । दुग््ते चाद्महाजादोनां द्रादौ व्रिकन्पः ममुचयश्। मामच दवः ताममुच्यः। नच वाच्यं । यया सप्नदग्रप्राजापत्यानित्यत्र प्रयक- त्निवेशिन्या म॑व्यया दवयद्उतामम्बन्धभद एवमचापि दव्रताभदन मभ्बन्धमेदात् कम्मभद दति। यत एवं मन्यमानाभवानिन्रवाग्वाद्य- नेकदेवतान्वितं मेमयागमेव स्मरतु । नन स्पत एं किन्त् तचन्द्र- वाखवादौनामेकयागसम्बन्ित्वनाव्रगतद्रव्यमम्बन्धावगमात् न कममभद- कचं । ददतु न तयति भदक्वमिति। न। उत्पत्ति्ाक्य दि श्रयमाछा गृणा भदकः। नन्त्यन्नं कम्भणि गणं त्रिधातु प्रदरत्त वाक्ये तस्य दि ककफमदकलन कापि विकन्प्समुचयो स्दानां। श्रतोविकन्पितयोः प्रयोग दति प्राप्न उच्यत । “यत्तव क्रियते कभ
३ य०॥ ग्ःदरन्प देवतानिणयप्ङ्गरगम् | १९७
पैविकरे्ाद्भणान प्रति । तत् मन्व ततर क्तं वश रेगिकपु चकम्" द्यादिषु देवलादधवाक्येपु वैश्यदश्कि कत्तयमिन्येञंगिधि उत्पत्नि- िधाववगत विद्धां दवानामेकपदापादानादन्यान्यमहितानां दव- तात्व्वगते सति तषां ममुद्चयोवगम्यनाना न गृणवाक्यप्यन एयक्र्- प्रयोगण वाधितं ग्रक्यते । ननकपद्ापादानेन स्वरसतः सव्वषामव विघ्रषां साहित्यमव्रगनम । तेसुम्थाउचनन जिचतुगादिषु विश्र- दवपु भप्रं तदा भप्रमेवाम्य मादित्यपभरतिपाद्नपरलमिति कथं ममुदखयः ¦ -उच्छत। मागान्यतेा.उगम्बमाना वचना याक वचनान्तरण वाश्ितम्तदन्यश्पिन्न्न व्यरतिध्रतोनि ममुहितयोदव- तालम् । श्रम्ववमिदन्तं मन्दिद्यत । किककं स्वन स्वन नात्रा परयवेवभक्रान्तनः दिवः करा तगर करपदाचा;नप्रयः उन दौ रं टन्दममामप्रयुक्रन नामदयन दम्य तद^मदं वि चन्यत्। कि मश^हतयाद्तनास उत दवतयोः मतमिति यदि दउतयाः मादिति तदा पर्यक् दवतावान प्र्धकरमुद् 9 त्सम्पन्वनात् प्रयक्पयक् चन्- ाद्रप्रथोगं छवा पदा्ाउनष्टयः । उक्र हि। एतस्या दृति मङ्कन्प अटो .चाभिधोयत दृति। यदा नु मह्िनियादवताच तद्रा णकः वश्ाद्रवमन्नकयो-रद्िमाभयो-(रिविकद् उतालकूपाधिष्ठानन्ननाद्रन्म- मासनादहुग ऊना प्रयोगो विध्रयः। नच 'दृष्प्राद कनुदतः मद्भ्य द्द विर" दन्येञ दधन गरुय दिवरचनन दवताविधि.. वयद विकपन्व- कमदाउदिद्रन दवनाद्िविचनन कवन. कमिता तशद विकच न्दम्तत्प्रत्यतन्यायन नामघय{मिलति वा मन्यनान. एकेकम्य पथम्बिभ-
त्षन्तन नाक्नोदटुशमाहान चवा तद्धनचपुखादितियकभादमथा
१४८ चलुर्वचिन्तामग) परि भ्र घरवग [३ ° |
नामश्रवणात् कथं देवताविधिः । दृत्यं तरेर पिके दत्यनेनानूदिते भावाय क्रतुर्ारौनां वि तेषां द्रयरूपलासावात्परिशग्याद् वता- तेन विनिवेश तद्भितचतुष्यादौनामनुपयो गात्। एवम्परात्रेऽभिधौ यते । यत्र॒ तद्भितभावायविधायकाम्तच न व्िधिरन्यच विधिग्द्धितत् कम्य दृदयं प्रवेगं लभेत् नन् यतेते मनै तस्य क्रमपरलमवगम्ते । यावतयाव्रदिधयान्तगम् पादं}यत तावत्तावदधि धिग्रक्रिस्तव तच मञ्चुग- तीति न्यायन । स्त्यमेषं। कमकरो तु मन्तव्रिगिपणव्रिगिषठं क विधातुं गक्यमिति तत्र देवनाविधौ न दाषः । तच चदिर्ता दवता; चयोर कपद्ापादमनात् मादित्यपिण्ष्यो-दवतालवमित्यग्रोपा- मवन्धुररवआद्र वयो -दन्दममासनादि्च प्रयोगो विधेयः । नामघय- तापि नेत्प्रस्ममास्वान्तरापपादनाद्धिरस्तवेति। नन पुरूग्वत्राट्रव- प्रमतिनामदन्दनिदभो व्रिवक्तित एव नामद्रयम्बाप्रयोऋन्यत्तत्कत- स्तदन रधरादिकन्यममु चयन्यामममामानां प्रसङ्गः । यद्रि पुनः प्रयोज स्यानदा एतन्नामद्यानभिज्ञम्य दवतानभिन्ननाच्छराद्ध नाधिकार एव स्यात् । दररितश्र तम्याप्यधिकारः ।
उत्पन्तिनाम ३ तषां न पिदर्यं दिजातयः।
श्रयमु तारणो यस्त; प्लाकः द्धाममन्वितः॥
श्रागच्छन्त मराभागा ्िग्रद्वा मदावला; ।
यं यत्र पिहिताः श्राद्ध सावधाना भवन्त् ते॥ द्त्यनेन श्स्येण यदि च नामद्यं प्रयोज्यं म्यात् तदा वित्रद्गाम श्रागत प्रणनाम टमं दमिल्यादिमन्त्रेण श्रूयमाणं उट्धवचण व्रिरूध्यत। तस्माद शवेदेबा दव्येतच्छन्दो ्िखनेग श्रष्यादिदानं कत्तं । नन्नष्ठा-
य्. |] श्राद्धकल्पे देव तानिगयप्रकरणम् १४९
नकाले नामद्यानुद्धारणे तत्कथनस्य कि प्रयोजनमिति चत् ममुद्र्यानवदन् चिन्तनमाचमिति त्रूमः। च्रचोच्यते। नामदया- प्रयोगेऽपि यत्रस्यावाक्यम्य दउताम॑ग्याप्रतिपाद्नपरत्वादम्तुटरत्या दयो- रेव देवतावात् मन्त्रम्यतरवचनव्रिगधम्तदम्य एवेति श्रयेतद्यः प्रमुखस्य भणस्य॒विवक्ितिवात् पज्ाथवाद्वा न विधः । तदि नामदयप्रयोगपि तम्येव िविलितलादव्रिरे।ध दृति क्रतुद्तादि- नामदन्दानि प्रयोज्यान्यव। एवञ्च सति "दष्टिशराद्धं करतुदनः नद्धौ वेग्रदत्रिके' दृति मङ्भो तन तिधरभ्युपपन्नः स्यात् । यत्त 9 विव्ितिवाभिधानं कत तद्िवाभिप्रायण ने नामाभिप्रायण | रता नामद्रयप्रयोगऽपि वद्धव्रचनमेव प्रयोकन्धं न द्विवचनमिति तम्याभिप्रायो वदितव्यः । यदत स्मरतिचन्दरिकाकारेणा वद्धवखनप्रयोग कारणमुक्तं व्िप्रान्दतरानाव्रादयष्य दृति एच्छतौति स्पनिपगाणपु यप वद्उचनान्तप्रयोगदनादिति तदम्न् नाम। मन्तरम्यानौयम्य पस्य एङकप्रयोगममव्रायात परषताक्याभिप्रायणदमुक्रमित्यभिप्राया- न्तगातप्रतामम्भवात् । यत्त “निगबरष्ठं खहोलातु विश्रान् दवान् ममाहयतः' दृत्यादविवउचनप्रयोगदे्रनादिल्युक, तत् स्वप्रयोगमम- वायिभ्रिशरदउानमन्धानेनायि िधितराक्य बद्वचनोपपत्तरमाधकमेव। द्तश्ामाधके । “नैमित्तिके कानकामेा काम्य च धुरिराचनो' द्या दिदधिवचनान्ततयापि प्रयोगदशनात् । इतश्च बडतचनाम- प्रयोगः। प्रायण िश्रग्र्दस्य बहयवाचकत्वान् बवचनाकतया प्रयोगं प्राप्रे तदविग्षणौष्तार्नां पुष््रवत्राद्रवादिगण्दानां नत्षामा- नाधिकरण्येन प्रपुज्यमानानां बडवचनान्तता उचितेति । दृदमुच्यतं ।
९१५० दतुवेगचिन्ताम्णौ परपर धरगे [३ श्च. ।
किमे केबाद्मणपरभागम्थापितककपा चमनं प्रथक् प्रथग्विश्रान् दवानुदिश्य त्याज्यं उतं महृदवादि्यति । तेच देवतेक्यान्सदव्यागा लाघवादितिन्यायात् सदिति । श्रयाच्यत । प्रयकपरिकन्पनस्य दृ षटायलानरेघात् प्रथकत्याग दति । तन्न । तस्य पय गभो जना थ- वेनापि दृायलनिन्बादहात्। एकपातपरित्रिषितानां नानाजातौया- नामन्नानां मरृदवद्धौ निवेश्वन्नानापाच्रपरिवेषिलानामपि निवेश मम्भगात् मङृतत्यागापपत्तिः । एवच्च पर्किन्यमाद्गानगाघन प्रधा- नाटरत्ति्म भविष्यति । एवं प्राप्न उचत । श्रापम्तम्वादभिनाद्यण- नामानो यम्यानो यताभिधानान् तक्प्राप्रिपग्यन्तप्तावद्गन्धादित्याग- वदन्नत्यागः कार्यः| तेच प्रयटनिवेशिनाः ए्रदनिवगतान्यन्नाननन न मरत् प्रापयत शक्यन्ते । प्राप्नौनां एयगिष्रलात् । तस्मात् एरक व्याज्यान्यन्नानि । श्रगत्या च त्यागारे्लिन टाषाय दत्य ःकस्िन्न- धिष्टाने पष्धगवच्राद्र्उमज्कभ्यो विकरभ्यो दत्रभय ददयन्ने न ममव्या- दिप्रयोस््यागा त्रिधयः । श्रतेपु पिचारस्वत्रमवम्दानाभूद्रण दव्यता- बय तात्पथ्यं । यन्पुनगेवश्मेतः प्रयोगोऽष्वमयुत द्त्युपन्यम्तं ततप्र- योगस्य विचारप्रयोजनभतवामिप्रायणण न माक्ताद्िचाग्यलाभिप्राय- ठनि) श्रता दवनास्वरूपविचागाय प्रकतिप्रकरपा ' मङ्गतिविचाग्ण- मिति । दूति पद् व्रिकदवतानिण्यः । श्रय विकिरभुक्राद्छिष्यीदवताः। ममु विष्णा । श्रमस्कतप्रमोनानां त्यागिनां कुलयापिताम।
उव्छिषं भागधय स्याटृर्भष विकि यः ॥
~ वन ~~ ------~~~~----~--- -~--------- श
(१) प्वत्तितिपकर्मा दति ग०।
१ घर | खा दकन्तपं टेवतानिगरप्रकरणम् | १५१
हारीतः । श्ररूटदन्ता ये नाम ता गभाद् विनिःरताः। मरता य चाप्यमस्कागास्त्पां भमो प्रदोयत ॥ माकरण्डयपुराण । च्रनरपक्रिरणं यत्त॒ मन; क्रियते मुवि । तन दश्निमुपायान्तिः') य पिश्राचवमागता. ॥ ये चादन्ताः२' कुले बाना; क्रियायाग्या द्यमछ्ताः । विपन्नास्तऽन्नवि(किगमम्माजनजलागिनः ॥ मनः, -उच्छघणं भमिगतमजिद्धम्याणटस्य च। दामवमम्य तत पद्ध भागयं प्रचतत ॥ विष्टः । प्राकमम्कारातप्रसोतानां * मप्रताणामिति । मुतिः । भागधय मनः प्राद उ च्छच्छपण उभ ॥ वन्द पणं भमिगत् विकिर लपनादक्म्* । श्रनप्रतषु विषटजदप्रजानागरना्ृषाम् ॥ द(न विकगभुकाच्िष्याट् तता. । इनि श्रौतदागाजाधिराजग्रौमदाद तस्य मक्रमनश्रो जग 1धिप{तिप{णऽन्- ग्रमो द्र विरचित चतुन्यग{चन्तामण्ता पर्षपषटं ग्रादुकन्ध
देवता निणयप्रकरण नाम दतोयातष्यायः +
----~ ^~ ^~
(?) दद्निमयारन्तर्बति प्वम
(र) यवा दुग्धा $| ग ।
(३) प्राकलम्क (र पनःतानःमिति ग । (४) प्रद्शरनसित्तेति ग०।
(५) {वि{करक्षपादक(मनि ० |
श्रथ चतुथाऽध्यायः |
श्राद्दे शकथयनप्रकरणम् ।
यत्पुण्धाचरितप्रवादमग्लस्रो तस्िनो निर्भित- गरोमत्तौ यर मावगादविगनत्पापापतापेा जनः । रामाञेर्पचोयते म मुरौ रेमाद्रिरुद्धारधीोः कन् ग्राद्पदा्यनिद्ययमया यत्नं समालम्बते ॥ तदवमुक्त प्रकरण श्रदया पित्रादिरूपदवतद् गेन ब्राद्यण्भाज- नादि ओ्राद्पदाय दत्यततमिद्धवक्छत्येदश्रपित्रादिनिण्यः छतः । श्रयामुमव ग्राद्ुगब्दायं त्रिचायय निशत प्रकरणान्तरमारभ्यत । तच तावच द्ध निपरैचनन विचाश्याऽयः प्रस्तरयते | टररस्पतरुएतो । मन्वत यन्ननाच्छच्च पयामधघुतानितम् । श्रद्धया दौयत यम्पान् श्राद्धं तन निगद्यते ॥ नागर खण्ड । श्राद्धं श्रद्धा यता मृनं तेन श्राद्धं प्रकोनिितम् । तस्मिन् प्रक्रियमाणेतु न किञ्चिद् व्यथतां ब्रजेत् ॥ मूलमिति ऋष्टमङ्गं । तथाच कात्यायन श्राद्धकन्पे । श्रदधा- म्बितः श्राद्धं कुवौंतति विहितं । न दात्र श्द्धानिमित्तचेन चेात्पश्चते, किन्त् यः श्राद्धं कुर्वोत स श्रदया्ितः सन् कुर्वतेति श्रद्धायाः श्रा दवमुच्यते। तथाच बाश्सयत्यपाराग्ररेण इतौया-
8 य° |] श्रादकन्पे श्ःडदेग्रकथनप्रकरणम् | १५९
विभक्या ग्राद्व्िशेषणचन श्रद्धाक्ता | द9 काले च पाते च धिना दषा च यन, निनय मन्तरं ग्रां म्यात् श्रद्धयाच्ितम् ॥ श्रतएव मनुम्रतो ग्रदधायोगेन परशराुक्तम् । यद्यदरदाति विधितरन मम्यक्र ग्रद्धामम(नः, | तत्पिरणाञ्च भति पर्चानन्तमसयमिति ॥ नन्दिपगाणपि | गरदा पवित्रं सन्चां पतित्राणां प्रकौर्ितम् | ग्रत घम्म परमं पावनञ्चुव मन्दा ॥ ग्रदग्रितानि तानि पत्रिचाणि मदवत् । ग्रङ्ातु माता तानां म्रदा ग्राद्धपु गम्यते ॥ श्रतएत् यमक्छनां ग्रद्धाभावेन वरगु्यमुक्तम् ॥ [विधद्यनमग्दषठान्नं मन्तदरौनमद्सिणम | श्रग्रदया छतं दत्तं तदं गताम भन्ते ॥ बधायना;प्पाद | ग्रद्या बाष्यते बुद्धिः ग्रदया गाभ्यते मन; । श्रद्या प्राप्यते ब्रह्म श्रद्धा पापत्रिमाचनौ | तम्प्रादग्रदधानम्य रूविनास्नन्ति दृवता दृति ॥ नन् मम्यापि मन्कर्मणः ग्रद्ाङ्ग, तत् करन श्िपप्नासव श्रादू- शब्दो ,यम् | तया च व्रिषाधन्ात्तरे |
५।()
९५४ चतुवंम॑चिन्तामणौ परि ग्रेषलग [४ ० ।
गरदा जितेन मनमा यद्यत् किञ्चित् समाचरेत्“, । तत्तद द्धफलं तम्य जायते लाकयोदयोः ॥ श्रद्धामयोऽयं परूषो या यच्छन्दः सणएवमः। द्वग्रद्धा नग दवा; कथिता दवभाजिनः॥ पिदग्रद्धाश्च पितरे दैत्यग्रद्धा दितः सुताः पापश्रद्धास्तया पापा विज्ञेया नग्कङ्गमाः ॥ तम च्रद्धां ममाम्याय घम्म धर्मी समाचरेत् । पप्र व्ृफनं तस्य श्रद्भामाम्शाय यक्तम् ॥ श्रद्धा पवित्र पमं हि लोके श्रद्धा भगार पर्पस्य चक्रम् श्रद्धां ममाम्बाय नराम्तु रवा पष्रानि पुष्राङ्गतिमाप्रुउन्ति ॥ ट॒रत्पागाण्ररे । गरङ्धापतं प्रदातव्य पा दानमयाकितिम् ; याचितःऽपि दि दातव्यं परते स्वं श्रदया घनभमनि॥ तद मन्यप्यापि सन्कर्मणः ्रद्धारूपाद्रयक्रनात् क््मस्मैत श्रा णन्दो नामघयमिति। उच्यते) ितिघा गरन्दम्यायपु टन्तिःरूक्ा योगेन योगसरूद्रा चलि। तत्र दयः समुद्ायग्रक्ला उनतत मतच प्रकट ट्ष भवतोति रूक्ता वन्नत। यस्तववय्श्रक्ता या्रद्रोगं वर्ततेमतु श्या्योगादरत्तत दृति योगन वत्तत इत्युच्यत । यम्तवयत्रगरक्या
~~~ ~ ~~न === = न ~ जन ~ --------~-
(९) समारभटद्ति गर
¢ षा० |) श्राद्धकन्त्प श्ाद्वदे्रकयनप्रकरणग्। ९१५
वत्तमानेा;पि नियतप्रयोगात् यावत् यागं वत्तते म योगरूङ्रा वत्तत ~ ७ € + श~ + टृ्ाच्यते । तया च ग्राद्रव्दो योगरूलता वन॑त इत्यस्य नामधयं। नन् 4 प्र १. | ्ु नि 1 ए५। तध = र ( | वृग्रतपघान् यगरू)टपघरत | यदत्रचतरगश्त्या तरत्ततन तद ममुदाय 1. रीः न ^ । प्रत्यत दिप्रतपघ. । मनं व्रयत्रप्र३३ तत्तमानः प्रयोगनियमात् मदूःचतातरयरगकरलन नान्यन्तयोगपर्तन्त्र दृति कत्थेत उतत द १.४ ~ ~ न क बे (6 | प ञि गव गःणाादादतयाधः। कच् पनगद्धः | प्रत्यतपरनानद्रतयागन् * - ९ ^ ~ ८: ~ श + ^ ~ ए\ रन्ध 2 कत । यवादरम्तरवातयोन्नत । यथया निष्ारग्रच्दस्तचत सापि परानया व्रत्या वनन ददत 1 तत्राय मौ गदः प्रत्य: 1; 1 तर्य ग्रद्धायःगय [सवप मरण | {दन प्रय.गन्यिमात मर((सतावया्रदकलास्नान्येच तनव । यथया गोगा गन्वतौति ग शन्द्रनया दत्पन्या प्रत्तमाना योशगकरारपि न मनाद्धपु तत्ते ४, = -3]1-2 ६ ष + । त ए दरगादा ्रभिद. ग्राङप्रर कृष्या नामपय । नन् (कम्पि प्.ममा ताति विष्य प्रदन्शनाति गणन च मप पर्प प्र ल्तथिप्रपजनकलन प्रयाजनवनयान् दददनिपरानं मर्त । तदक | प्रमदवने रन्वन् प्रयाजेनव्रफन च। नित्यान् प्रद्रत्तय गणप (वपोयत दटलि॥ अगाच । न तागन्करमपम( गणशः ममममियाद्धल कमाविरेया - २}८नाक्र 1 । श्रतं । नच ऊर तवात्र भा नामात्र । वधः | (मुभ पस्य माता 1 नानन्यात । नाप फल गणद्द्धिः | श्राय्रर्डृपक्मानन्विनम्य , फनान्यामम्भयान । दण्यनाद्माशिन एष हि गदः; फन नन्रोयत । तन्न । नामधयनलाशप द क्रम्य नामधयमिति पश्छन्यः १,
गमाम्यान् । नामाथ हन भागनामातम्य मतम । मनकप्प्रनाम
९५६ चतुवे्चिन्तामणौ परिरेषखण्डे [8 अण ।
वापने; । चरथ (प्रमोनस्य पितुः पत्रैः श्राद्धं देय प्रयततः। ये यजन्ति पिन् दवान् ब्राह्मणांश्च इतागश्रनान्'” इन्यादि प्रकरणा- स्नातवाक्याव्रगतस्य क म॑णानामधेयं मन्यसे तदा तद्वगत एव करम्णि फले वायं गणरिधिरिति ममापि निःमरणमरणिः सुलभेव । ग्रद्धा- यागलक्तणं नाम प्रटत्तिनिमिन्नञ्च तुन्यमेव । ““श्राद्धमामन्त् कन्नव्य- मिति वेदविदां स्थितिः दत्य द्रयमामाना्धिकरण्छदश्नाच्च गवा- दिवित् खाद्धं द्यमिति द्यतलावगमाचच। न टि द्ानादिकमणो द् यं सम्भवति । लात्तण्करिा द्र प्रयोग दति चन्न | लक्षणाया प्रमाणा- भावात् । वाक्यान्तगारगते च कम्मणि गण विधौयमाने न मलय- लक्तणा । पद वाक्य इमान वाक्येकवाक्यव, नित्यन॑मित्तिकिका- म्यादियपद्रगऽपि चममगोदादनादिखि द्रदयःपि न प्रिरुष्यते। तम्पान्नेतत् कम्मनामघयमिति प्राप्न उच्यते) तद्राग्ान्तरमद्भावा- दयिदेत्पदवन्नामता । यया हि यदरग्रय च प्रजापतय च मायं जहा- तोत्याद्िना प्रकग्णास्नानन शाग्चान्तरेण विधितमितदवताप्रार्तिः एव- मापि माप-य-लिन-गोधम-मामादद्रय पिचादिग्यः ग्रद्रया दयमित्याद्िना श्रद्धगव्दतव्रिडितद्रयप्राञचिगस््येव । प्रसिद्याभावानच्च न गणविधिः । प्रमिद्धरेव दि मामनव्यादिरुणविधिः । यत् पनः कचित् ग्राद्गब्दस्यामग्न्दमामानाग्रिक्ररण्छं तश्नक्षणाट्रत्या । देयलन्ु द्रव्यस्य लसणया द्रव्य ग्राद्रगद्दं प्रय॒ज्योक्तं। नित्यनमित्तिकादिव्यपद् शश्च केमणि श्रयं प्रसिद्धिं गतः स्वरमदरन्या न कमपन्पातन्नदाति। नन् सन्वच प्रधानकश्मणायागाद् : कर्णतान्नामवे अ्राद्धमिति टितौयान्तता न स्यात् । उक्रं टदि। गिघिाने चानुवादे च यागः करणमिष्यते दति।
8 च्य ° || श्राडकस्पे ख्राददेगशरक्गयमप्रकगरणम । १५७
उच्यते। यथा दावादिदेपोभावफलेट णप्र्टत्तायां परश्र्यमन- निपतनाद्दिकायां करणोभ्रतेाऽपि पगप्रदस्तदारुष्वममंयोगविभागपर- स्परार्पक्रियाफन्भागिलादनो प्ितकम्मतप्तया स्वगादि फनाद् शप्र- ठत्तायां भावनायां करणो तेऽपि यद् यन्याद्यचै्तद्धतना निवत्योचेन कर्मत्यग्भिरे चमित्यादिकं तदवम्थाविवत्तायां दितौयान्तताषपपद्यते । भावनाम्बरू पनिरवत्यम्य यागादनिन्यर्तव.भा नाया; स्वगादिफलेकलवा- वम्यायां करणत्दमिदाकं प्रति कम्मवकरणत्वयोन विगोधः । सखतः पत्वापरोतम्य मा्यकस्वभावम्य धाचयम्धव भाजनारूकैष करो त्यरथन सा्ादन्वयः । मिद्धस्य द्रवयादभानादयदागणति बयत्रदितला जघन्य दति कमण नामघय मराद ग््दः।श्रापम्तम्बवचनाद्पि कमानामतवमवगम्दते। श्रयनसमनः ग्राद्धगब्दं कम प्रोवाच प्रजानिःश्रयमाय तच पितम दवता टति। एव॑ म्यिते विचाग्यते । किमिदं पिण्डदानस्य त्राद्यण- भोजनस्य ता कैंवनम्य नामघयं उत प्रताना पिण्डदान ष्ण भोजनाप्रोकरणरूपाणां कमणां ममृदायस्यति । तच तावत् कक्रापा- ध्यायः पिण्डदानस्यव नामधयमित्याद् । तया रि प्रधानम्य हिद्ृदं नामधयमधिकारवाक्यगतनलात्। पिषण्डदानश्चं प्रधानतया श्रम्मिन् प्रकरणऽवगम्यते | तथा च निद्रदगशतं।
शरपिनः म कने श्यात् याना दद्याततयादग्रं। पायमं मधुमपिभ्यां वधामु च मघामचद्द्रि।
श्रत कर्न ग्राद्देवतानां पिदरं पिष्डव्िषय प्रायनातिग्रयद- प्रनात् पिण्डदानं प्रधानमवगम्यत। महाभारत गयायां पिण्ड प्रद् - यमान पिष्डग्ररणाय पिद्णं हम्तात्यानम्य्ामिधानाच। तया ग्राद-
१३८ चतुवग चिन्त मणो परि परेण 8 प्म० |
कर्तव्यतायां वित्त्तायां सतिपु पिष्डनित्वेपणम्य कन्तव्यताक्ता “सद्- पिण्डक्रियायान्त् छतायामम्य धतः । च्रनयवाट्ता काय्य पिष्डनि- व्वपणं मतेः" इत्यादिना वचनेन त्रा द्राणभो जनामम्भवे पिण्डदानमाच- परिधानाच। तद्रवमेतनिङ्गद नैः पिण्डदानस्य प्राधान्यावगमादम्येव ग्राद्गरन्दा नामघयमिति। नन् त्राह्मणभोजनस्यापि पिदरूपप्रधान- द्वताभिमम्बन्धात् प्राधान्यमम्यत्र | भेव) भोजनस्य "वदाकं भोज- यत्करा" द: वचनात् भोतनक्ियामामय्याच्च मानात् ब्राद्मणमम्न- म्यात् पिव््स प्रमाणाभावात् नन्वेवं मति पिण्डपटयभ्वदु पयार: पिच्यलाभिधानं स्यात्। न। य्रादुा्तराद्युष्णयचन तदुपपन्ः । नन पिणडटानमात प्राद्धगरब्दा्ं पिण्डाभाजनऽपि ग्रादृमनेन भुक्तमिति प्रयागः कयं । नणया ्रा्धाद्मतमनज्यथय दति व्रमः। तत मिद्धं [पिण्डदानस्य नामयरयमिति। एच् कदविति प्रयाग पिण्डदानानि- प्यतत प्रयाग 3 समुत्पन्न मति पिष्डदरादा4 पुनद्ादाणमाजनाग्धा- वत्तिः प्रधानाथवादङ्गानां। च हि तदनम्य ब्राद्ण्माजनादि। श्रन्ये वादः त्राह्मणसाजतसेव प्रधानमिति तम्नव ग्रादधग्रन्दानामघय- मिति। तथाचापस्तम्स च । श्रदतनन; मराद कर्म प्रो्राचप्रजानिः- ग्रयमाथं तच पिनरेादतता त्राद्णास्वादवनौयाथ दति । श्राद्वनौ- यां अद्वन) यका प्रलिप्यमाणर्वि्ारणन्नद्षण तन्त । न चे- भुन्ञानाम्त त्कार कत ्रक्रवन्तौत्ययात् त्राद्राणमा जनपन्धन्दतास्य वाक्यस्य भवति । अतएव यासञवस्कयः । तते यथासुखं वाच्य मुज्ञोरंस्तेऽपि त्राग्यना इति ।
तरेव ब्राद्मएभजनात्प्रकप्रयाज्ययापारपिषयकल्य प्रसाजक्यापारप्य
४ च, |] ऋअडकस्प श्राडदेशक्यनप्रकर यम् । १५९
गाणाहवनौयप्रा्िपय्यन्तवात् श्रयिगतरेामाभिधानष्य श्रादक्ष्दा नामधेयमिति विश्वरूप-मेधातिथि-वामरक-प्रतो्मां मतं । विहित- श्चायं व्यापारविशेषः फलपम्बन्धिबेन श्राद् प्रकरणे वहोष्वपि सरतिषु । एकेकमपि विद्र रेषे पिश्चे च भाजयेत् पष्कलं फलमाप्नोति तश्मात् यत्रेन भोजयेदिति ॥ शा नकगरदधोऽपि । नवावराम् श्राजरियान् भाजय दयजा वेति । मनस्पताप्पिं । दमौ रेषे पिहकार्ये(*) वोनेककमुभथत वा । भाजयेत् सुमण्टङ्ोऽपि म प्रषण्येत पिरे एति तदत्र यञअमाननिषस्य ब्राह्मलभाजनाण्यस्य प्रयाज्रकब्यापार्स्य ्राग्रष्दा नामघ्यं। यज्ञ इरिषरेण विश्वरूपादोनां मलमुपन्यसत॑ प्रयाजकव्यापारान् विनाग्ततात् प्रयाश्छव्यापारस्य ब्राहणकरटकं प्रयाज्व्यापारश्ूपमपि भाजमं ग्रादग्रब्दवाश्य। अ्रतएव भ्राद् भुक्ष- मनेनेति श्राद्शन्दस्य भुजिमामामाधिकर््यं दृ ्ते। तचा एषा- मन्यतमे यञ्च भुन्नात अ्रद्मरिति द्धारिनिर्दण्य। श्रपिच। जौवत्पिदकश्राद्ध जोवद्धिः पिष्ड़दामाभावे नियते माजनविधामें भाजनतदनृकृलयापाग्याः प्राधान्यगाधकं। विप्रवदापि तक्काद् खक पितरमाश्यदिति। पितामहा वा त्कराद्रं भुश्छौतेव्यादि । तद तच्छतमयुक्रमिवावगम्यते। यतः प्रयाश्यव्यापारश्याधिक्ारिष्यापार- लाभावानस्य फलामम्बन्यं प्रधानला नपपक कुतः प्रधानकक्षाभिधा
-----=~~---~~ ~~ ~~ --- -------
(१) पिग्कद् दति मर । 12
१६० चमुरव्गचिन्तामणो परि षे [४ ° ।
यकभ्राद्शब्दाभिधेयवं । नम्बेवं तदि खछविग्यापाराणमाग्रेयादौनां प्रधानाभावे दश्पृणमासश्दाभिघयतं न स्यात् मेवं । यजमानया- पारतेनेव विहितयाग्मयाद गाक्यान्तरविहितयजमानापादित-खविग्- वयापारनिवत्यवेऽपि यजमानभावनादपयापारमिवव्येलान् प्रधानक- सोभिधायकदग्यणमासगरन्दा मिघेयत्ं न विरुध्यते । भाजनस्य पुनर्- यजमानव्यापारनिवत्यस्य यजमानव्यापारलेऽभिधानात् यज्ञमाननिन्प त्भावनायाणवेऽपि न श्राद्धगन्दाभिधेयवं । यथा दानभावनाविष्ा प्रतिग्रहस्य याप्यताद्भावनान्तभावेऽपि न दानश्ष्दवाच्यलम् । अ्र्रापि हि सखलनिट्तिपुन्वक परखलेतपादनं दानश्ष्दायः । परख्वापा- दमश्च म प्रतिग्रहमनापाद्य सिद्यति। प्रतिग्रहेण दि परखत् निष्यद्यते। शरत; प्रतिग्रहस्पि दानभावनायाप्यलमस्लेव। किन्त यजमानयापाग- तेन विष्यभावादप्रधानवं। प्रतिगरे यजमाननियागासश्भवात्। खथा- पारे हि परुषः कटेलेन नियुज्यत दृति न्यायात् । न च प्रति धजमानव्यापार् दति। श्रय ग्राद्ूदश्ाः।
तच मनुः
प्रचि देथ विविक्रञ्च गोमयेनोपलेपयेत्
दषिणाप्रवणश्चेव प्रयन्ननेापपादयत् ॥
अवकाशेषु सोकपु नदोतोरेषु हव हि।
रिकिक्रेषु घ तुव्यन्ति दन्तेन पितरः सदा ॥ वमर्पती ।
दशिणाप्रवणं चखिग्धं विवि दरूरभणलकणम् ।
¢ ष्म |] श्रा कल्प श्राद्दे कचनप्र्र बम् । १९६
पचि दषं परोच्याग् गोमयेनेपलेषयेत ॥ श्रगारेषु विविक्रपु तोर्येषु श नरोषु च, तिविक्केषु स तय्यन्ति दक्षन पितरः सदा ॥ नरोनौरेषु तोयेषु खथ्चमो च प्रयक्नत;। उप द् रनितम्बेषु तथा प्बेतसानुपु । गोमयेनेपलिपतषु पिविक्षेवु ग्पेषु च । उपद्धरमञ पव्वताज्िकम् । एषोचनद्रोदये विष्णधश्च । दक्षिणाप्रवणे रे लौयारौ स गहःपिवा। भरस्कारादिसंयक्रे आद्धं ङुग्यात् प्रयत्नत इति ॥ स्कान्दे । तलमो कानभच्छाषा यच यथ्र भवेद्िज ल जाद ब्रदातश्यै पिदा 2 रिहेतवे॥ इ वलेाऽप्नाह । श्राडूस्प्र पूजिता देच गया गङ्गा सरखतो । यु रसतं प्रयागश्च मेमिषं पष्करापि च ॥ गदौतरेषु तौर्येषु र्लेषु पशिनिषु च । विविक्केषु च तुष्य दत्तनेह पितामहाः ॥ प्सुःखतावपि । ग क्गयमुभयौकौरे पयोष्पमरकप्टके । मश्मदाबादातौरे भग लिङग हिमालये ।
गङ्गा इरे प्रयागं च मेमिषे पुष्करे तथा । ६।
१९२ अगु चिन्तामलो परिरोषखयो [४ अ. ।
सन्निहत्यां भवाथाश्च दश्मकयतां प्रेत ॥
अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कञिश्नरोष्छमः।
गयाणोवं वटे श्राद्धंयो ना दद्यात् सषमाहितः।॥
एष्टया वदवः पुत्रा यदयकाऽपि ग्यां व्रलेत् ।
धेत वाश्वमेधेन मौलं वा टृषमु सृजेदिति ॥
श्रथ निविद्धदश्ाः।
प्ौशन्रोरये स्कान्दे |
जिर हो्वजैयेद् शं न्वं दादश्योजनम् ।
खश्षरेण महहानया दचिणेम तु कौकटात् ॥
देषरस्वघ्रहवे नाम श्राद्ूकमीणि वज्ितः। वायुपराणे
कारस्कराः कलिङ्गश्च सिन्धारत्तरमेव ख ।
प्रण्टाश्रमधम्माश्च देशा वज्याः प्रयन्नत टति॥
कारस्करेा देशविशेषः । कोकरामगधः।
ब्रह्मएराणे ।
परकौयग्टहे यम्ब खान् पिदरं स्तपयेष्मदः ।
तद्ध मिसा मनस्तस्य हरन्ति पितरा षलात् ॥ चमदतौ
परकोयप्रदेशेषु पिदरणां निब्वपेत्ष चः ।
तदु मिसामिपिदमिः शरादधकखनं विदन्यते ॥
टयः पम्वताः पुष्टा म्यसतौधानि चानि च '
शन्याएखामिकान्याङने हि तेषु परिग्रहः ॥
8 ० |] आङकख्प आहरश्कथ्नप्रकरशम् | १६३
दसं हमियतं किन्नं सङ्ोणा निष्टगसिकं । दे्रग्बनिष्टश्रन्द ञ्च वजयाद कमणि ॥ अरनिष्टकर्दं प्रतिकुल्रष्द मित्ययः । ति ओ्रोमहाराजाधिराभश्रौमहादेवस्य्र सकलभ्रौकरणापिपतिपगि श्रौहेमाद्भिविररिते चतुग॑चिन्सामणो परिशेषखण्डे श्राद्ध कमर श्राटर्रकयनं नाम वतुराऽध्यायः
सथ पच्चमेाऽध्यायः)
--- ~ क9- >, (~ ^, ह+ >
श्राद्ुकालनिण्यप्रकरणम् \ नमरो्भरशा महिमररप घारिकिमिति- दमो रम्यप्रसतिरदग शप्रतिरुतिः। मनोपो हेमाद्भिगणगर्मिगम्भौर चरितः करातोर् ग्राङ्क दितविशदितकाननप्रकेरणस्य | अयाल्िकरणल्न दक्सप्रयागादुचन साष्गाद्प्रानन्तरं म्राद्- कान ;भिघायते । मम् (पुराण ¦ विं एजत्ययत्यत्ति कालाव जनादन) रताय कालमेबेद परमं काग विदरः न {द कानमनाञ्ित्य लाकर वेद, कूचधित्। विधय प्रलिदघाय सस्मतन्ति विश्राम्पतं 1 कान्ते एव ततः माघः मापन पप्पाप्रसा; | तमान् कमाल पृष्ठपु कुख्ात् कालप षाक" | माका िदरषा [कद्धित कत्तव्यमित निग्र. ॥ पणभपु पण.माधनतवनाम्रातय निष क्ानात्रयत्रपु । ५१ ॥ [नत्यलमुत पद महतगवयतता कम्य कवनवयता दत,वन्छेदा- परिदागा दवौपृरःष । नित्या मिभः स्पतिः काना द्तम्याम्तम्य रेतुजाः।
निमित्तादिविग्पः म लाके पष्फनप्रद दृति ॥
५ यर ॥] श्राढ्क्पे श्रादरकाननिणंयप्रकरणम्। ९६५
द्रस्यार्णः । मल्यमम्य न सन्टतात्यवाः म्वाभापिकाः तेऽयं नित्यः ते चानिल्यस्मैव भवन्ति| यतः सावयव नामा तयवजन्यं। जन्बश्च विनाग्रादन्यदिनश्यत्येव । नन्ववयव्रममउतमातं मावयञंन तु सशन्य॑। मेवं सामान्यष्यापि म)वयरलप्रमङत् । किञ्च॒ कानस्यावयपास्तण्ना- तोया श्रवय{विनमण्च्य वान्प्रपशरमाणा वक्व्याः। सयाचास्य विमु कवयोरानिः। लिङ्गि9षा १) श्रस्येकसविभूवे कणादा्तपादादिम्- निमम्मते सातिपगणादिप्रमिद्ध र्ति। श्रता म मन्तयवास्यातयताः स्वाभाविका; । तयापीापा्यकाः सम्भवकोत्यार शरम्गािम्य रेतुजा टति। अवम्धाः पृच्वाह-मध्यङ्धापराष-दितिम-तपा- पत्त माम खनः दन संतत्सरादरूप-विभागाद्धिकाः, तुः रविपरिस्यन्दप्रचयतिभयकू- तापाश्यमदः, त्नाः तदवन्द दनिबन्धनाः। तायाम्य [नव्य नैमित्तिक- काम्यकमा =तापाथमदन (व्रधाः | श्रताऽयं कानेा नित्या नेमि- त्तिकः काम्यदति विधा व्यपद्िश्रत) सायमेव विधा व्रिभक्रः पष्द्र फलप्रद दृति । श्रते शतपयग्रुनः। तमन्तो गतप, वषाः। तै दवा तवः प्रगट मन्तः शिरस्त (पिते य एवागच्त्;मामः म दवा या;पन्नौयत म प्ितिगेादरेव दगा राच पितर; पनर पत्यो दतरा श्रपगानः पितर दलति?) । श्रवो-तगयगद् {विणायनव्राकर्शष्ण- पततारारपव्यान्ापराणूवरिभागन दवरपिटमम्तनःः कानस्याच्यते ।
रागताऽयाद् । “मंग प्रजापनिम्तस्दगयन, प्राक्रोऽदः
पन्वाल्थ॒ देताना दक्िणायनन्तामिस्ा राच्यपगाषटश तत पित्णां (१) लसाविप्रघाच्चति कर | (२) काण्ड र प्रपा ख्थ्या१. ₹ ,
९८६ चतुर्वर्गचिन्तामग्ौ परिशेदखणड [५ प्छ० ।
नान्यभावः र््भावाद्भयया दव्यन्त व्यामिश्रत्वादशरदरयापयगे- दाररन्ति। यस्मे वर्मन हव्यकव्ये वहते देवा यस्याद्धं पितरा तैव निमेषा चछसवे यस्य मुलं तं प यजन्तमग्तमियादिति ।
श्रस्याधैः। योऽत प्रजापतिनाम देवताविशेषः श्रुयते भ्र एवायं सुव्रात्मकः काल. । तस्यतस्य भागदयं भवति । तभोदगयनं प्रक्र ऽदः पज्चाष दव्येकाभागः। उदगयन खचापभुखमानमकरादि- राग्षट्रोपलकितः कालः, प्ठक्षः पचः श्रमावास्यान्तरां प्रतिपदमारण्य पणेमासौपर्थन्तः काणः । अहनं । पूष्वाहा दिषारतष्याक्ञः पवाभागः । तथा च स्कन्द पुराणे ।
शरागन्तैनासु पृल्वाो हापराहसतःपरमिति ।
श्रद्ूमणादायां । ्रावनतेनाच्छायायाः परिक्तन मग्ादोहत्य यः कालः ख पीडः । तदेतत् खंवष्परावयवजातं देवाना । भत्र रेवि- कानि कम्मासि क्शयानोत्ययः.। ट्सिणायनं ताभिखे रात्रिश्चति दितौयोभागः। दकिणाधगं खग्यापभुज्यमानककरकारिराण्षिट्रोप- लचितः कालः । तामिखः छष्णपवः पर्पमास्ुत्तरां प्रतिपदमार- म्धामावास्यापर्यन्तः कालः । राधिमेदव्यवहितद्धणैदनावच्छिननः काल. । तदे तत् संवसरावयवरजातं पिटरणां । अत्र पिं कमं कष्य मिद्यथः। एवं दैवतेन पिन्यतवेन च द विध्यमेव कालस्य नान्यभावा भान्यष्पतं । कस्मा दित्याइ शंत्छभावात् । यस्मान् सव्छरातिरिद- काञ्ाभावारे तावानेव सव्व कालः! रते देवपिद्रूपपुष्याहापराषहा- ह्मककालदामिश्रतारैदपि ्रूपयन रेवा पितरखोभकपा पृष्व - धरा ङदिभागेनाइर इः प्रतिदिनमिग्यन्ते त्यज्यमान इष्य कव्या
६ कार) आ इकड्पे ज्र चह गितो प्रकर ढम् । ९१९९
सोट्वं प्राथेष्ने.१) श्रथाखायष्ट भेद भथमवाष्यमिति क्ष्या दर्शक ति। प्रवा पत्रो दारक) ति \ भऋह्धिभ् विषये पूव्यं मस्थयः दाहक ठन्ति त्ययः । यस्येमे वर्मेनौ इच्छकसे वेशः । यस सवरा कय प्रजापते गाव पपिर मनि सख्कयो वयत ` ०पदाकस्दसि शायमात्मके,देदवाम पिटयाबाछछके वा टे वन्न दी मामा सरम रौवाञ्चाडंड पितर ! यस्य उ मुहू रिम: । निमेषः काषटाकला- दयः मूल श्रवख्वूपवैनारश्मका इत्यर्थः । तथा यस तओ मल , तवः षट् । ते द ऋ्रतावृ्भः { मध माधवद् वा्न्तङाटत् । प्र क्रस प्रएचिष्च् गभार । बभ नभस्प॑स वा विकाटतु ॥ ट्ष) छीर शारद! । कद परस द्मन्तिकावतर | तपश तपस्य रैनिरःटत् \ भधुचच माधवश् देरस् देवाद् द्रो मासौ वाशन्तिन वसन्ममग्बन्धिनै, तु रटववयवे । भ्रनेन रेत्रयेया खमा या मके वसन्तासख्यश्टतुर्मवतौक्टकं भवति । एवमुततरे गौ्मादयः। त एते धस संवत्सर्छ मलं तं संवत्सर प्राण यथाविभागं दतांश्न पिद धमन्तं परुषमण्टनं माका दिष्लांजमुखन रयात् ब्रागच्क्तौतयरथः । ति शैक्पिश्य विभप्मेम कालमिष्ट्परा ।
ऋय ग्रोदूविरेषः तज दाशुवरय्म 7१८१ ९ .. ' ९. रप्ीऽयवद्वे। द्वयं त्राह्णङम्पति पिषृदत॑स्र्डशिक्रमः ॥ ष्यलोपातेा गजच्छावा मरणे शक्ष्र्ययोः।
~~~ ~~ ~= = = जन्य ० “~ ~ - ~
(१) प्राप्यकते दृति कर)
२६९८ चतुरवगेचिन्ामणौ परि रेषणे (५ ऋ |
श्राद्धं प्रति रचि्धेव आराद्रकालाः प्रकौत्तिताः। श्रमावास्यादिकाला; खसखप्रकरणे एकंकणा वच्यन्ते । रुचिरिच्छा
सा यदा ्राद्भानुष्टानविषया भवति तद्पलचिताऽपि कालः ग्राद्ाद्गं भति । श्रस्यानिमित्तवं पृष्वक्रम्राद्भानिमित्तवनिराकरणन्यायेनेव निगकरणौयं । तत्रामावास्योखते । श्रमावास्या छष्णपत्तस्य पञ्चदणौ तियिः। ्रस्याख लच्तणं गोभिलेनाक्त। चः एरमो विप्रकर्षः दनग्याचन्रममोः मा पाण्मामो, यः परमः मन्निकष; सामावाम्यति। तचामातरास्यागरब्दनित्व्चन ग्रतपथयभ्रूतो । ते देषा श्रत्रुन् | न वा दममन्यत्वामाद्धिनया्याममेवामपं मम्भरामेति तस सामं सम- भरन्रप ५ सामा राजा द्वानामनने यचन््रमाः म यत्रैष णतां ग न परस्तान्न पशाद तदम लाकमागच्छति म इद्धवापश्रौपघौशय प्रतिति मवे देवानां वम्वन्न द्येपां तद्यदष एतां गतिमिद्यमा वभतति तस्मादमातास्या नामति'' । श्रत प्रयमवाक्य टरचवधानन्तगं प्रो पितेन्रममागम दउानामुक्र वमनेन्द्रण श्रमा मह निवामादमा- वास्यति । दितोयवाक्य तु उमा: चन्द्रममाऽस्यां गातावस्िन् लाके निवामादमावास्यति द्धा निवचनम् ,, पद्मपुराण ।
श्र ग्रश्वात्तादति स्याता यज्चाना यश्नमभ्यिताः ।
न्दम? नाम तचान्त मानसौ कन्यका मता'*) ॥
ध्न्करन्् > ठ --- --- ~ --- ~ 3 < ऊकः. ि _ -~--
(१) काग्ड १. प्रपां ५. खष्यां¶{. ६ ५. (श) अच्छ्मद्ा इति ग०) (१) सतोतिखम।
५ य. |] श्ादकल्पे श्राद्कालनिगयप्रकरशम् । ५९९
तमध्ामावम्ं नाम पितरं त)त्य साङ्गना ।
नत्र वराशैनौ मङ्ग कुममायुधपोट्नान् ॥
योगाद मष्ठा तु तेनामः दखभिदारेण भामिनो ।
धरान स्यते पृछ पपाताय भुवरस्तन ॥
(पता चामापमग्पस््रादिच्छाञ्चक नतां प्रति ।
प्ण तम्य मा लाके श्रमावास्यति विशता!
पित्णां वत्रभा यम्पराट् नम्या्यका{रिणां ॥
पगममय{मिपिदमाभिमनव्रद्मचथाप्रख तवृ तामा वमुघेयय-
(नर्वदणप्रतांतम(रमलादम। बम्य्तच्यते दृत्यतदरितिदामतात्पय्य । प्कान्द नामग्खण् |
प्रमा नाम कमनारसिः मरसप्रमुखम्यतः ।
यस्पाश् तजमा दुख; प्रःकम्नाक्यद)पक्रः ॥
तस्प्िन किति यनन्दुरमाताम्या ततः ग्बता ।
रतया घमोरत्य मा पिट ति्रपतः ॥ चपर णट्पुराणा ।
रमा नाम् कनारग्मिः सरम्नप्रम् पम्यित,.।
नाक्वदापक, प्राकारं प्रलिद्टत्.।
यमान मामा वगत्धयस्माममातराम्या ततः स्थता । म्वायपगाणयः ^
अमा वम्तादखनत् यदा ¡द्रदताकग)।
एषा पञ्युटृगौ गरजग्सावाक्या ल्लम्त् मा॥ पमा महु एकन््यय |
4:
१७१ चतु वर;चिन्ताम्णो परिरेषखपे [५ सण |
श्राय ताममावास्यां पण्यतम्त् समागतौ । अन्योन्यं चन्दर ता यद्ा तद्भं उच्यते ॥ साच द्विधा । तथा च खन्दपराण । राका चानृमतिश्चैव पाण्मासौ दविधा स्मता मिनोवालो कुहदेव अमावास्या द्विधैव त, तयोश्च लकणं श्ुता। या पूवा पाण्मासौ सानेमतियान्तरा सा राका, या पु्ामावास्या सा मिनोवालो, योत्तरा सा कुरिति विक्नायते । श्रत चतुदनोमिश्रा सिनोवालो तुक भवति । श्रस्या्च विसु हृत्ाधिकचतुदगो मिश्रायां चन्द्रा भवतोति ज्योति्विद्रचनात् प्रा यिकरं चन्द्रोदयो पलपितियमित्यभिप्रत्याद वयामः। दृष्टचन्द्रा मिनोबालो नष्टचन्द्रा कुहः स्मता । सिनोषानो सद्ा पिञ्च कुहदेवे तु कर्मणोनि। अ्रयानयो निवचनं पन्वमन्धिं प्रत्य । मिनोबालौ प्रमाणस्तु चोणररषो निप्राकरः। रमावास व्रिगरत्यकः सिनोबालो तया समता ॥ मिनो सिता श्रवसितेति यावत् । श्रन्पो बाला बालौ। सिनौ- चामा बालौ च सिनौनालौ तत्परिमाणः मिनौबालोप्रमाणः बाला- ग्रमाच दत्य; । कुह्धरिति पिकेनाक्र यावत्काननः ममायते । तत्कालसस्मिता दयषा श्रमावास्या कुहः समतेति ॥ केकिने ञ्ारितकुहश्रन्दपरिमितपव्व सच्ध्युपलचिनमराराञ कुहः । मिव्यश्चाय श्रादुकालः।
५ र || श्रादकत्त्े श्मादकालनिगयप्रकरबम् | १७१
तथा च विष्णधक्नात्तरे । श्रादरकालममावा्यां नि््धं पायिवसत्तम । पोणमासौं तथा माघो श्रावणोश्च प्रचकतत दति॥ मनृसतावपि । पियन्त मिन्यत्य विप्रसचन्र्येऽप्मिमान् । पिण्डागाराग्यकं श्राद्धं कुाग्मासानमासिक ॥ चन्द्तयाऽमावास्था तदख्यां श्राद्धं कुग्यात् । तञ। प म सर्वया वेलायां किं तिं पिहटयज्नं पिष्ड़पिदयश्गं छसन्यथः। विप्ररहपमुष- नच्तणं । पिण्ड़ाखाहाय्यकमिति आ्राद्भम्य नामघयं। माषञ्चानमासथ तयाम मामान्मामिक । मामाममामण्ब्दा मामगतां वौप्रामाक़् मामि मामि कन्तव्यमिति। श्रतश्च नित्यतासिद्धिः । माकण्टरय । कार ्रादनमागाम्यां मामि माषडपकरषये । तयाष्टकास्वप्यवग््मिष्ट ङास्नं निबाघधमे। उदुपशयन््रः । दृषटहालं नित्राध न्ग रग्येषा उर्यमाणष्येच्छिकस्पर कान्नम्य प्रतिन्ना । ब्रह्मपुराणे । ग्रां इंयमुन्मौह मामि माम्य द्र पत्य। पोणमामोषु च श्राद्धं कत्तव्यं शत्तगोषरे॥ ` कतगोचरे मासनत्तवमेयोग । अ्रतरापि वाँ्यया नित्त । विष्णपुराणेऽपि ।
मामि माष्यमिते पच पञ्चदग्यां नरेश्वर,
+ 9
चतुवगषिन्तामणो प्ररि रेषखणे [५ ख०।
तयाषटकासु कुर्वति काम्यान् कालान् प्रण्व्व मदृति।
भ्र काम्यान् कालानिति वच्छयमाणानां काम्यं वदन् पत्वा-
क्रानां नित्यलमनमन्धत्त |
नागर खण्ड् ।
तचा ।
राद्ध चन्द्रचयेऽवण्यं सदा कायं विप्िता। यदि वेच्छति म खगं मन्नानश्चु तथा नप॥ ग्रोतात्ता यददिच्छनिः वद्धि प्रावरणानि च। पितरम्तद दिष्कि चुत्तामाश्चद्रसङ्कय ॥
द रिद्रोपदता यदद्कमं वाञ्छ।न्न मानवाः । पितरस्तददिच्छन्ति चु तामा॒न्द्रमङ्गय ॥
यया षटि प्रवाश्डन्ति कप्काः श्सपररदय । तथाश्नेप्रये प्रीताः प्रगज्दन्तोन्दमङ्कयम् ॥ च धाषस्यकरवाकश्च वाञ्छन्ति रविद्थनम् | पितरस्तदरि च्छन्ति आद्ध दश्समुद्वम् जलेनापि च यः राद्धं शाकनापि करातिन। दशारे पितरस्तस्य यान्ति शापप्रदायिनः॥
प्रमाताम्याटिने प्राप्रे दारं समास्थिताः । वादग्चताः प्रवाञ्छन्ति श्राङ्ं पिदरगणा नृणाम् ॥ यावरस्तमयं भानोः ततप्पिामाममाकुलाः । सेफक्चासत गते भामा निराप्रा दुःखम॑यताः । निः खस्य पुरर याम्ति गदयम्नः सखञग्ज्रमिति,
५ र |] पादकस्य श्चादकालगिणयप्रफरणम्। १७१
श्रस्यामावास्याग्राद्धस्यावश्यकलत्वायमितिदासे । विष्णधर्ीत्तरे ।
स्रगैरो नपः खगं तदा प्राण पुरूरवाः । क्रणाभ्यवितः काले विजहार यथासुखम् ॥ देवोद्यानेषु सर्वषु उन्वश्या षरितस्द्ा। नापवारयतु \) शक्यः कदाचिदपि पार्थः ॥ श्रमावाम्याममावास्यां नियतं चन््रभास्करे । द्रष्टं याति मौपालस्तेकराग्रिगता मदा। सव्ण्या तु पौत्रस्य यदा वमति स॒न्द्माः।
५
तदा मधारमं दवः स्र्ात स्वति मानवः॥ सामास्रतरम तश्च पविन्ति पितरस्तदा । श्ाद्धकानम्तदा प्रोक्रा नृणां नुपवरा्षम ॥ तदा श्राद्धं हि यदत्तं सुधारमविमिश्रितम्। तदश्नन्ति महोपाण् पितरो जमनमन्निभा.॥ श्रमाराम्याममावा्स्या तदा श्राद्धं प्रयन्ननः । कुर्ष्व श्मिपयरष्ठ मन्वकामानवाग्यमि॥
य चान्यःपि कग्ग्यिम्नितदा श्राद्ध मगधिप। तषामाययश्चः खरग दास्यम्ति प्रपितामहाः ॥ राज्यकामः स्वगकामः पष्टिकाममायेव च । , पिन् सम्नपयण्कराद्ध चब्श््यषमाममे।
(१) मापचार्य्नुमिति खर ।
१७8 चतु्गचिन्तामयो परि शेषदण्ड (५ इ, |
वसन्ति सततं राजन् पितरश्वनद्रमण्डलञे । तेषां मासमहाराजबिभागे तत मे श्ण ॥ रष्णपन्ताष्टमौ मध्ये तेषान्तरयते रविः । पएक्ताष्टम्यां तथेवाकं तेषां याति दिवाकरः ॥ श्रमानास््या षदा तेषां मष्याङ्रो जायते नृषं । तस्मात् श्राद्धानि देयानि तस्मिन काले प्रथन्ननः ॥
श्रयाख्छाक्ियेवीर विशेषण पुखयोगतमलमाह बाः । भ्रमा 5 मामवारेष रविवारेण सुप्रमौ । चदुखौः भौमवारेण पिषुवन्सदृ णं फलम् ॥
श्रमा श्रमावाप्वा ।
शद्धोऽपि।
श्रमावास्या तु सोमेन स्मो भान्ना सेष। सुखो द्मिपुत्रेश सामपत्रेण नमो ॥ चतख{सलिययकैस्त तुखष् शयुगरदणादिभि, । स॒व्यमस्यम करक स्नागद्ा नलपादिकम् ॥
न्मिपजो मङ्गलः । सामपुत्रो बधः ।
अय नच्कयागं पषतम चे ।
ब्रह्मपुराे अमावास्वाया वणं रकाप्रं ष्णं यदा । बद् पिन्यः श्राद्स दत्तमत्त्यमुखत इति ॥
विष्णपराणे | 9 3
५ ० || पाद्दकन्तपे खदडकालनिगेयप्रकर शम् | १७५
श्रमावास्या यदा मचरिश्खास्वालियागिनोौ.
श्रद् पिटगणस्तपचिं तदाप्रात्यष्टवा कम् ॥ मेमन गधानक्तचम् |
श्रमायास्या यदा प्च सद्रश्ले पमर्धमौ ।
द्दशान्यां तदा दसि प्रयान्ति पितराऽकिताः ॥ गोट मद्र न्तचम् ।
वामवाजेकपाटततं पणां हरिमिच्छताम् । 4
वारुणनापमावाम्या देवानामपि दुनभा ॥
वासवं वमुदेव्यं धनिष्टानचत्रम् ' श्रनेकपादतं पूव्वभाद्रपदा
नच्तचम । वार्ण श्नभिषानतचम् ।
माघामिते पञ्चदश कदाचित्
उपति चागं यदि वाहणन ।
एतत काणः सपर पितर
नद्ाक्पपुण्येनं प शभ्यतेऽषौ ॥
काले धनिष्ठा यदि माम तस्मिन
भवेत्त व्ूपाल तद्ा पिदटन्यः।
दन्नं जलाख्नञ्च ददाति दरि
वायं तत्कुषजमगष्यैः ॥
तस्मिन काले माषे मासि ्रसितपञ्चरभ्या मत्यः | तजैव चत् भाद्रपदाम्त पूष्वा काले तदा यत् क्रियत पिदन्धः।
श्राद्ु परं दर्भिमुपेत्यते ख 13
१७ चतुव चिन्तामणौ परि शेषणः [५ च्य
यग समगं पितरः खपन्तौति ॥ तेव तस्यां माघपश्चदग्यामित्य्थः । अ्थामावास्यादेधनिण्यः। लजाई कात्यायनः । पिष्डान्वाहाय्यकं श्राद्धं सौणे राजनि श्रयते । बासरश्च शतोयोऽप्र नानिमन्ध्याममोपतः । चच विधा विभ्स्य वासरस्य टतौये;भे, द् न्दु्यम्त् कदा भव- तौह्बपेशा्वां इ एवाद । अहमेक शतुदश्याः सोणा भवति चन्द्रमा; । अमवाद्याषटमंः> तु पनः किल भवेदणः ॥ दइ खल पशतारविरा राञ्िजिधागेदादप्मिददश्भि॒न्रममः इर्य सा कवं विप्रक वा एकेका तियभवतौति वशन्ति श्रत- बत्द्ो वामावास्यावा दादश); भवति। तच चतुदग्यमां शान्त चन्र शोयते , श्रमावाष्याटमां गान चाणएभला पनज यते । किलश्दो च चयोनिषिकः किलेतदरास्यातमिति। एनमथमाद तपय तिः। म एष संवत्रः प्रजापतिः षो इ्रकनप्तस्य रात्रय एव पञचदग्रकलाः । पपरवास्य षोडशो कला सा रात्रिभरोव च पृय्यते न च सौयत। सोमः श्रमा- वास्यां राजिमतया षोडग्या कनया मत्वेमिदं प्राणण्डदनुप्तरश्य ततः प्रातजायते। तस्मादेतां राति प्राणण्तः प्राणं न विच्छन्दादपि सक- लासस्येतस्या एव देवताया श्रपचि्या दति । श्रत्रायमाग्रयः । षोड- ्रकणस्यास्य चन्दर ङ्पस्य प्रजापतेः एष्णपतप्रतिपदमारभ्य चतुद न्ता तिथिषु कमार कककलाचयेण चतुद शकला: तणा भवम्ति । चतुदश -
५ अ. |] श्मादधकस्तप ख द्वक्रालनिबयप्रज्रदम्। १५०
दतो्यांशे त॒ पञ्चदश्यपि कला सौयते । तताऽमावाष्यायां प्रवया श्रगिनिश्गया षोडश्कलया भरशाकमागत्य सव्व प्राणिजातं संजिघ्नति। अमव्राश्याटनोरयांे तु तयेव षोडग्या कया दिवमाद्ह एनः प्राद्- भवनोति। श्रमावास्याविणेष चन्र्यस्य कालमार् कात्यायन एव । आग्रहायष्मावास््ा तथा ज्ष्ठस्य या भवेत् । विश षमस्यां त्वत चन्द्रचारविदा जनाः॥
अरवन्दुराद्य ^ प्रहरे+उतिष्ठते ॥
चतुथभागानकलावशिघ्रः ।
तदन्त एव त्यमेति त्स्
म~ च्छातिश्चक्रविरा वदन्ति ॥
अम्याश्ः। ठषम्य चन्दर जाष्टम्यामावाम्याने टृथिकम्ये च श्र
हःयत्रमावाम्यान्त च चन्द्रस्य परमान चम्थाने तदशाचन््रस्य गति- तनलचण्पात यदन्याम्बमाताम्याम्बषटम प्रररे;म्य रूपं तदनयोरमावा- स्ययोः प्रथम एव भवतोति । य तु चन््राद्न एव पि्ड़पिटथज्ञा- दिकं मन्यन्त तस्पिन्ननय,पि तान्निगाक्तु कटाकिति ठनौचायामपि चन्द्राद् शनं दग्यति।
यन्मित्रन्दे दारशेक्श्च यय-
स्तम्परिन् ठतौयापग्ता न दृश्यत र) |
एवं शारं चन््रममा पिदिवा
सौणे तम्पिश्नपरान् च दशात् ॥
~~ - ~ 0 मनमि िि =िवयकयण = ननन
(१) श्मचन्द्गाद् प्रहरेऽवतिषटिति गम । ^) ठतगया परिदट्ग्मनाप्जायत इति गर ।
१७८ चतुग चिन्ताम्मा) परिप्र्तणे [५ खः।
श्र्छाथः। ययो मासः यसि्नब्दे दादभाधिके भवति तस्पिननब्द मलमामानन्तरटतौयाया श्रपरस्यां हतोयायां चन्द्रा न दु श्यते । न चेतातता चन्द्राद् नबिहितः पिष्डपिषटयज्गस्तत्र क्रियते । ्रतखब््र- चारं विदिवा तस्िन् चौणेऽपि चतुद भ्नौमिश्रावयाममावाप्यायामपगाद पिष्ड़पिष्टयज्ञादि कादिति । श्रतश्चतुदेग्यन्तेऽपि पिण्ड़ानादा- यकाया निव्वापः कन्य एति यिति; एतवपचमवतारयन्त । नैतदि चशतुदेश्यन्ते निन्वाप दति पिष्डपिदयज्नानन्तरं विहन । पिण्डपिषयश्नशामरवाम्यायामपराह् विहितः । श्रमावाम्यायामपरार पिषडपिटय्न चरन्तौति कन्द चकार वसनान् । यत्त मनं । नरोपय सथ्यदिनेपलतणायाऽमावास्याशब्द एति । तन्न । ल्तणायां प्रमाणा- भावात् । विधरावन्यायवाखास्याः । यातु ज्ृतिः। तस्प्रान् पून्व॑य पिहभ्यः क्रियत उत्तरम वान् यजति पिटभ्य एव तदयश्चं निकर यजमानः प्रतनत दृति तथान्यनाधानं प्रहृव्यापराहं पिण्ड पिदयश्नन चगन्तोति कन्पदुचरकारवसनम् । तरेतद्यस्मिने पवम्येऽदन्यपरा्त श्रमावास्यास्ति तद्विषयमिति त्वा न पुन्यैदिनम चपर सब्र्ेणायां प्रमाणं भवितुमरंति । श्रनये तु पृजवपक्तयन्ति। बन्द्रदयापनचरितदिना- मर्गतायाममावास्यायामपि पिष्डाखाहाथ्यंकं न कन्त । तम्य पिष्ट- पिढथक्चाननरं विहितलात्। पिण्ड पिद यश्न्र चद्द्रादग्रनवत्याममावा- स्यार्यां विहितः । तया च श्रुतिः यदेते न परस्तान्न पञचादृदृ येभ्यो दरातौति(*। छकारवचनं । यददश्चन्द्र ममं न पश्यन्ति तदहः पिषटयज्नं कुरत एति । नाजादन्नमं रयो पल णपरं । सोरे राभनोत्यस्यादगनेऽ-
(९) कां २ प्रपा ३ खध्या* ४--२।७।
५ र |] श्रा दकस्य श्रादकालनिणगर प्रकरणम् | १७८
प्नतिक्रमात्) नच क्रमा विवर्तितः, प्रमाणाभाशत्। श्रथ मत। यरेक न् दिने दयं तदायं क्रमा नान्यदेति । यदा सौपवमश्य ए सन्ादक्शनं तदकम्मिन् दिने इयमन्यदा पिष्डपिदयश्न यजन)यदिनं ्रक्य कुरुत दृति । तन्न । तदादयुन्कषन्यायेनाग्ादाय्यक ष्य एन्क- धान यत्त नागाक्तिविचनं | मिनोौवानो दिजः काग्या सा्निरक, पिहकम्मणि । स्तोभिः प्रः कुहक. काया तया चानद्निफटिजेरिनि॥ तत् पिण्डपिदयश्नपिष्डाचखारायकान्यपिदटकायय विषयमम्न् । श्रे - दमु्त। चतुदग्यन्तन निन्वोपदति। नदय । यतन्हन्दागप- रिश पिषड़पिरयश्न प्रत्या कात्यायन; । ययाक्र दृश््रमानेऽपि तखतुदग्यपत्तया। श्रमावास्यां प्रतौच्तत तदन्ते वापि निन्वपदिति॥ यश्च दृश्रमानेऽपि चक्र पिष्ड्पिषटयभ्ं कुध्धादितिगरुतावुक्ं तश्च तुदप्राउवत्तया। श्रताऽमातराम्यां प्रतौतच्तत चतुद ग्मन्त एव एषां मिन्य- पेदिति। श्रनन चद्रदश॑नद्िने पिटयश्नः ग्रव्यनग्टहौत एवेति च द शरिनम्। श्रदगरनश्रुतेः चयो पलक्तणत्वश्चाह म एब। यदुक्ष यदहस्त्वेव धनं नेति चद््रमाः । लन् च्यापत्तया'"' जनय प्तौण राजनि चच्यपोति। यच्चान्यत् पुन्वपचचिनं । चण्डो द्योपनङितिदिनानर्गतयाममावा- स्यायामपि म पिषट़पिर्यन्नपिष्ड़ावाहाग्यके दलि । तदपि याक
~---+-----~ ~~ ---*+-= -~ -~~-~----~ - - व ~ =
(१) अनदापेद्ययेति दर |
१८. अतुवगचिनामणौ परि देषलके [५ घ,
दृ एमामेऽपोत्यादिना कात्या यनवचनेन निगाहतमेव । दृ श्थमाने;ण- नेन गेाभिलवचनेन दागैतेनापि निराकृतम् । “यस्यां सन्ध्यागतः सामा सणालमिव दृश्यते श्रपगषटं चयम्तस्यां पिण्डानां करणं रुवमिति" निदं घः पिष्डपिटयश्नं ना तिवत्तितुमोइते । पनः काल्यायनः ।
यटा चतुद भौयामन्तरौयमनृषुग्येत् ।
श्रमावाप्या सोयमाणा तदैव ्राद्धमिष्यत दति॥
किञ्च । यजनौयद्िनान् पूत्वदिने हि पिण्डपिटयनग्राद्े वि
हिते तस्यात् पिहभ्यः पचदयुः क्रियत दति। ख्दाच प्रतिपदिति पवा ऽयवा मध्याङ्क;मावास्या ममाते तदा तदहरेव याग दृति पुन्स्यां चदरोदयतत्यां । एवं पिष्डपिल्यज्ञादि । भिनोवान॑ दिनः काय्या माग्निकी; पिरकम्मणौत्यस्य पिण्डानादाश्यकायेव्यतिरिक्रिविषयलं प्रमाणाभावाचति । तदेवममावाम्बादघछ सिनौवान्वां श्रादमिति सिद्धम । अस्यापवादा वाधायननाक्रः।
मधात परता यत्र चतुर्रनुवत्तते ।
मिनौवासोतु सान्नया पिटकां तु निष्फलेति॥ टृहस्यतिग्फाद ।
मध्याङ्धाया लमावास्या परस्तात्धप्रवत्तते |
शतविद्धातुमान्नेयान मा पञ्चद्र भवेत्॥ ततश्च ।
शतविद्धाममागार्स्या मेारारज्चानतेषपि ब)
मरादूकष्माणि ये दुगयुमोषामायः प्रयते ।
५ खन । खादधक्रल्पे ादक्षालनिगयप्रकरणम् | १य्द्
दृत्यतत् काष्ठा जिनिवचनमपरा हप्र विष्टवतुदथो विद्ध सिनोवालौ- परिषयमेव बास्येयं । श्रनेनाभिप्रायेणाद ठद्धमन्; । यश्यामस्तं रवि्याति पितरस्तामुपासते। तियिन्तभ्यो यतोदन्नस् पराह: स्यम्भवेति ॥ अनेनापगाहव्यापिनो रेत सिनोवालौ तद्धव सा पाद्या अन्यदा तु कुहृरेव गराद्य्यकं भवनि । तदाद रागौनः। अपराहः पिटरणान्ते या पराहानयायिनौ | ४ पाग्राद्या पिदटकाथ्यतु न पृत्वस्तानयायिनौै ॥ एवमपरा हव्या पन्या; निगौवान्याः पिदकाखाय ग्रह बिद प्माह्यया पन्याद्रापराश्व्यापकन्यऽस्यावग्यकलात् मिद्ध तस्या श्रपि प्रहत पष्नमचं प्रतिपाद युद्रमार बाघायनः । घटिर्काप्यमानाम्या पुन्धाहव्यापिनौ यदि। श्रतव्िद्धेव सा काया पिच कम्पणि मन्वदति॥ अमुमवायं प्रकारान्तरेणाह जाउालः। परतिपत्खप्यमावाम्या प.नाह्ग्ापिनौ यदि । भ्तग्द्धिव मा काया पिच्च कमण मन्वदति॥ पृचछदिने पृत्वा एव प्रत्ता परदिने पन्दाङ् एव समाणते तदा [मनो उान्ध्व क्वा दृत्ययः | न्त दर नवचन । तुलामकरमा नेषु कन्यायां मियन नया । ्रतविद्धालमावास्या प्या भवति ण्डव ट्ति॥
श्श चतुवगरचिन्ताम णौ परि द्षव [५ ष्य;
तत् ब्रतापवाक्ठादि विषयमिति मन्यन्ते) श्रय यथाक्रमिनोवाले- पर्त्यागन कुहगरदणपगाणि दृश्यन्ते तच कँ दिन्नियन्धकाररागौत- नाश्रा तचनं लिखत |
पत्वा चदमावास्यापगाहन भत्रेद्यदि । प्रतिपद्यपि कत्तव्य श्राद्धं श्रादुविदा व्रिदुरिति ॥
शरत ₹रिदरेताक्तं । कनिञज।तमूननमिदं वचनं परस्यग्वयादत- पदापबन्यन्चति । नयाहि पृल्ारे चदित्यतावत् प्रतिपदिनविषयं । एन्ताहृश्च दिवमस्य ठतौयभागो वा पन्ाद्धं रा । एवं च मति मन्वया कम्पििदपगार न भवररिन्यनन्न यत्यते प्रतिपदे पून्वाल्माजाव- ग्यिनायाग्यतुदंगौ(दिनऽपराह मम्बन्धाव्रग्यकवात् । पर्घरिकाधिकस्य तियिह्ामम्याभावरान् । श्रय यदि प्रतिपद्िनापरात्त एव न भवदिन्यु- च्यते ति पन्वा चदित्यनथफं स्यात्। श्रय यदि पृन्चाल्णन्दस्य मुष्यायमभ्यपेन्य कशथिदविरद्धोभ्येः कल्प्यते तदा स्प्रतिमदाष्वे तु कन्पितः ।
तयाडि। ति्यद्रद्ध प्रतिपदयुक्रायाममावाम्णायां ग्रादमुक | तच्च पपछ्यन्नं निन्धत्सत्यादिना पिष्डपिटयज्ञानन्तरमेव मनना विहित । पिष्डपिटयन्नयाह्य सतयापरानू विदिता नान्यया कतु घ्रक्यः\ तस्य च तियरेककालतात्तनेव सकम्नापगत्व्छात्रावमातनास्या- डस्य का गतिरित्यित उक्र पूवा दृति नापगर रक्त दृत्यथः। तरा प्रतिपद्यपि पिण्डान्वादाखकं कत्तवयमिति। सतिचदन्दिकाका- रद्ाह।
धत पू यचुशचक्रादभ्मामम्भवेन पिण्डपिटयक्नोत्करषस्तत्र प्रतिपदि
५ छर || श्राटकन्त्प शाडकालनिगयंप्रकरगाम। १८९
पिण्ड़पिटयक्नविधानाथमिति । द्रदन्ते यास्यानमपरिस्फरायं मन्द - त्पेच्यते । श्रयान्यान्यपि हरिहर कुह्ृगहणपराएोवानिजातक्रटनन महाषमविखिनवेन चापा्नभ्य कं चिदुक्षानो युक्ता पन्यस्तानि । श्ररणादयवेलायाममावास्या यदा भवेत्। स करालः परमे भ्रयः पितृर्णं दत्तमत्तयं ।, घरटिकंका वमावाखा प्रतिपतमु म चत् तदा, ञ्रतव्द्धि तुसा काणा दव पन्ये च कर्मणि ॥ मुहत्मणयमावास्या प्रतिपद्यपि चदधत । तदा तद्समं श्यं पव्यगषनमे पव्वतदिति॥ अवार्णोदयतरेलायामिन्यतत्ामान्यप्र्रकं पिद्ठषोदसप्रटत्तवाधा- याममथं । रतः कम्मियिच्कादुविश्रष प्रवर्तते पिच्च कमणोदमम्त्। एवमन्यदपि मुह मप्यमवास्यत्यतत् तुनापरूषादिदान विषयम् । अथवा जिमुहृस्लापि क्या पष्य दशा च वक्घचेः। कुहटरष्वयभिः काणा यथं सानगायभिः ॥ टत्येतद चेनान् माग्णिगै यवम्धाम्त् । श्रय कुतपव्यासिप्रयुक्पुत्वापरामावास्टागहणपराणि । तच रागतः गत विद्धाप्यमावास्या प्रतिपद्िशितापि वा| पिच्च कमणि विदरद्धिमाद्या कु तपकालिकोति,॥ फमन्यन्तरे;पि । मध्याङ्कवययापिनौ यातु तिथिः पुष परपि वा। तदरः क कुरति शाम न कारणमिति।
१८४ चतु वैगे चिन्तामण परि्ैषटणे [५ ऋ ।
श्रार् प्रचेताः । मिनौवालौ कुहृसैव रुक ग्रादकमणि। स्यातां न वेत्तु मध्याङ्(*' श्राद्धादि स्यात् कथं तद्ा ॥ तिवये सिनौवानो तिथिदृदधे कुहमम॑ता । साम्येति च कुहरज्जया वेद-वेदाङ्ग-३ेदिभिरिति॥ श्रत श्राद्धाङ्तेन कुतपोऽपराहश्च विहितः । तत्र यःपराशमादवि यन्ते यच पिष्डपिह्यन्न पिण्डाचादाश्यकादिक विप्राषताऽपगन्न विहितं ते च तच्चापराहयाक्निं पृर्क्त्य मिनो वा कुहं वा श्रद्ध कुग्यः। ये तु कुंतपमाद्वियन्तऽन्रिकादयः थच दिरेषतः कतपविरितमेकेदिषटमामश्रद्धादि ते तच्च कुप्य परस्त्य पेन्वस्यां परस्यां वा श्रमानास्यायां ग्रा कुष्यः। तदा विहि तक्रा नममु चयो लभ्यते । तथा च स्मरतिः । कमला यस्य य; कानस्तत्कालवयापिनौ तिथिः । तया कमाणि कुवत द्ामट्द्धो न कारणमिति ॥ अत यन्यऽपि केचन मिनौवालौनिघधास तिथि द्ध पिषयन- नानग्मिकविषयतनापरगा ह्या प्रग हित्यविघयचन दानादिविषयलना- पवादचनेापमंदारचन कन्त चविभागेन ता मति मभ्भवे याल्यया, । कहृविधया,प्पव न तु सद्मा विरितप्रतिषिद्धनेन विकन्पोऽभ्युपयः । श्रतिदेधन्त यच स्थात तच धमाबभा स्मतौ । स्रतिदद्य त् वियः कन्पकीयः एरयक् प्रथक् ॥
्तामागाम्यानिषूपण ।
(९) स्वतां यरि न गभं ङ्गदडनि म ।
५ अ || ्राट्रकल्ते खा ्कालनिगयप्रकर णम् । १९५
श्रयाष्टकाः। ्षटकाश्न्देन मा्गणोषादिमासचतृषएटयापरपक्ाटम्यः। हेमन्त- शिशिरयोशचतुणामपरपत्ताणामषटमोषषटका एति गेनकस््मरणात् । केषाञ्चिन्परते तिस्र एताषटकास्तखघान्वष्टकाः । तया च विष्णः । श्रमावास्याम्तिस््ोऽएटकास्तिसाऽन्वष्टका दति । श्रषटकानामम् पश्चाद्धबन्तोत्यखषकाः। श्रष्टकानामुपरितना नवम्यः। कृ्मपराणे श्रमावाम्याएकास्तस्रः पोषमामा(दिषु चिषु । निसरथान्वषटकाः पृष्प्रा माघो पश्चुद्रौ तथति ॥ तिषणधम्ा त्तरे । ्रगरायद्यतिक्रान्तो लष्णा म्तिसाएरकाम्तयति । श्रय पून्वाक्राएकाचतुष्ययतिरिक्रापि भाद्रपदापग्पपःषटका । तस्य, ~प्नहासपृत्वकमुत्पत्लिः प्रणमा चाच्यतं । पदमुपराण । श्द्रष्वान्ता टति ग्माता यश्चाना यज्नेम।दखयता,.। श्रच्छादा नाम तथान्त मानमौ कन्यका मता! / तमथामावमु नाम्र पिता कौ माङुना। वत्र वगय मड कषुमायुधषः उनानः र ॥, योगादभ्चषरातु तनाय द्यभिचारप भामिनो |
धरात्र स्पत पत्त पपाताथ भुवस्ते ॥
कोक ~
(१) मदति पर| (२ कपुमाधधपःदित्तिगर। ५ +
१९५८६
चलुर्वगं चिन्तामणौ परिपरेषखग्े [५ यर
च्छो दाधामुखो दोना णलश्जिता तपसः क्यात् । सा पिन् प्राथयामाम पनरात्मसष्ठद्ये ॥ विलल्यमाना पिढभिग्दिमुक्रा तपस्विनौ । ट्दमुदम्मेहाभागाः प्रसाद् प्रमया गिरा ॥ शष्टाविशरे भविचो तु दापरे मव्छयोनिजा । नाच्ना सत्यवती स्याता यामस्य जननौ प्रभा ॥ व्यतिक्रमात् पिदरं वं कणं कुलमवाप्यसि। तस्माद्राज्ञा वसेः कन्या त्मवण्यं भविश्वसि। प्रो्ठपदयष्टका श्रयः पिटलेके भविष्यसि । श्राय॒गारोग्दा नित्यं सन्वकामफसप्रदा ॥
बरहधवर्तवायपुराणएयोः ।
अरय कालं प्रवच््यामि श्रादुकमपरणि प॒जितम् । काम्यनेमित्तिकाजसश्राद्् कम्मविधायिभिः ॥
पृचदा धममुलं ^! स्युरष्टकास्तिख एव च ।
हष्एप्े विग्निषठा'९। हि पुन्या चेन्द्रो उद्ाइता(९) ॥ प्राजापत्या इितौया स्यात् ठतोया तश्र विक") । श्राद्यापुवैः सदा काया मांमरन्या भवेत्तदा ॥
च्राकेः काव्या तोया स्यादेष द्रयगतेा विधिः।
--~ -----=*-~ -
(९) पिन्यदानाय मले स्ति ग*। (२) बरिषार्तिगण।
(8) विभाग्यते इति खर ।
(9) चाएदेविकीति ग ।
५ ° 1] मद्धकख्पे श्रादकालनि्बयप्रकरबम्। ६०१
ऋका च पिठूणां प नित्यमेव विधौयते ॥
शा वाणन्या चतुथौ ्या्नाञ्च कुय्यादि देवतः ।
तासु द्धं बधः कुयात् सवेखखेनापि मित्यतः ॥
परजेइ च सरवव॑पु नित्यमेव सुखो भषेत् ।
पञकानां सदोत्कषं नास्तिकानामधोागतिः ॥
पितरः सव्वेका लेषु तिथिक्रालेषु दवता; ।
शव्यं परुषमायान्ति निपानमिव") धेनवः ॥
स्त ते प्रतिगस्छयुरषटकाभिरपूजिताः ।
मेषप्तस्य भञत्रोका लयश्चास्य विनण्ति।
रेबम्तु दायिने यान्ति तिय्यगगच्छन्धदायिनः ॥
अष चतर्यो फात्युनशष्णपवाषटमो “'हेमन्तभितिरयोषंतुणम- परपक्षाशामषटमोष्वट्काष्टमो' इति शौनकसणान्। पौषमाषरष्णा- एटमोमारण्ब तिनाऽटका दत्यन प्रनपगिग्रहे चतुय भाद्रपदापरप- स्ाटमोसज्जिडिता रथिता पद्मपुराणे दनिहासानसारात् । ब्रहमपुगणे च । चतरष्वष्टकामु कमेणाधिदे वता निरूपणे पिटतर्पणट्रव्यनिष्पणे
च भाद्रपदापरपशाषटम्णा यणात् ।
न्धा प्रथमायाञ्च धाकः सन्पयत् पिन् ।
प्रजाप्या दितौया स्यन्प्मामैः प्रदेश तपेत् ॥
वश्यां ठतोयायामपुपैच्च यथाक्रमं ।
वकषसु मध्ये ्राकेख चतुच्यामेव सर्बरेनि ॥
(१) गिपानस्यवेति म* ।
= चुः (चिकभिःौ परिष [५ चर ।
शरत शाक्मांसाप्यण्रब्दाः श्राद्धे विहितस्य सव्वस्यापि भोज्यस्य तत्तद द्रयप्रधानलप्रतिपादनपराः न तु द्रयान्तरनिदत्तिपराः। यता त्िघरेकविध्यन्तरावाधनेव तावद्रतिं न्याय्यां मन्यन्ते । किमु वहत- र विध्यन्तराबायन दृष्टाविरोघन च। दृष्टं हि शाकप्रधानस्य भोज्यस्य तपकतवं न तु केवलस्य शकस्यति । श्राह वरश्िः । "“स्वण्टाग्ररायण्ोखाणकासु पिटभ्यो दद्यान्" । श्रष्टकाचष्टका- स्वपि चावण्छकमव ग्राद्ध् । धद्ाद पितामदः । श्रमावास्याद्यतीपान-पौणमाम्यष्टकाम् च, विद्धान् ्राद्धमकुन्जणा नरकं प्रतिपद्यत इति ॥ वायृपृराणे ति्ख॑यच्छन्यदा यिन दता प्राड् मकुभ्याणस्य ति- दर्ानिप्राचिरूपानिष्टाभिधानाञ्च । त्रष्णना श्रमावास्याम्तिखराषट- का [स्ता ऽन्यष्टका; माघोपरौष्टपययद रष्णत्रयोदग्रो त्रौ हियिवपाका- बेत्यन करम्याक्त । एना आद्धकालान्वे नित्यानां प्रजापतिरिति, विष्णुधन्मात्तरे । श्रादकालममावाम्या नित्यं पायिवमत्तम । पौणमामो तया माघो श्रावणो च मपोत्तम ॥ प्राष्टठपद्यामतोतायां तथा हष्णचयोदभौ । श्रायरहायष्टतिक्षान्तौ ष्णाम्तिसेाऽएकास्तया ॥ श्राय प्रथमा काग्या मामेद्च तदनन्तरा ।
५ ख || श्राद्कल्पे श्ादरकालनिग्यप्रकरयम्। १८८
हतौया च तथापृपेनित्यमेव विजानता ॥
एतानि आद्कालानि निल्यान्याद प्रजापतिः ।
श्राद्मतेष्वकत्वाणा नरकं प्रतिपद्यत दति ॥ देवलः ।
मनना ग्रादुकन्योऽयं मानवः समुदादतः।
वद्पिण्टष्ट्का तु स्यादकपिण्डा तु नाष्रकेति॥
श्रत्र वद्पिण्डेक पिष्डणन्दो पावणकादिटमिभिनिषपपरो
ब्रह्मपुराण ।
अरषकाम् च कत्तं ग्राद्धं शेमन्तिकाम् वै)
अन्वषटकास् क्रमश माटपन्व तदिय्यत हति ॥
अञ सुरतिः।
श्रचष्टकाम् वृद्धौ ९ प्रतिमंवस्सगं तथा,
मादश्राद्ध एयक् कुग्यादन्यत्र पतिना सहेति ॥ ग्रद्ुःसस{तिः ।
श्रनष्टका तया मातुः ग्राद्धञ्चेव श्रनादनि |
एकोटिष् तथा मुक्ता स्तोपु नान्यन् परयगरवेदिति॥
विष्णधर्रात्तर चास्मिन् माटग्राद्धं कष विधिर्न: ।
अन्वष्टकासु च स्व्ौणां श्राद्धं कान्य तेव च") ।
शष्टकापिधिना डवा करमेेताम् पञ्चक ॥
माते राजन् पितामद्धै श्राद्धं काय यथाविधि ।
तथेव प्रपितामद्र वश्॒देपुगरःमगम् ॥
(१) तद्ाविधीति गर)
९८१
चलूर्वम॑चिन्तामणो परि्ेषखणे [५ र|
पिण्डनिव्येपणं काय्यं तस्यैव पिद्वन्रुप । शुक्तव्मृ तु विप्रेषु तज कायय९) निनाधमे॥ प्रादे श्मात्रा राजेद्र चतुरङ्गलमायताः । तावदेव समुत्सधाः षटषु एच कारयेत् ॥ प््येक कषुमले तु परिस्तोय्यं इता्रमं ॥ श्रप्रोमोमयमानाञ्च यागं हवा यथा परा । कष जितयमूले तु पुरुषाणान्तृ कारयेत् ॥ पिटठनिन्वैपणं प्रा्बदे केकस्िन यथाविधि, कषुणां चितयं तश्च कोरान्ना््ां प्रपृरयेत्॥ कु चितयमूले च स्तौ निनवेपणं भवेत् । दभ्रा मांसेन पयसा कषणा्चव पूणं ॥ शरन्नोदकविमिभ्रेण काय्यं मनजप दव । भवतोभ्या भवचेतद चव्य मिति न त्यजेत्॥ ट्त्यष्टका निरूपणं ।
रय टद्िश्राद्धं ।
हद्धिनाम पु्रजग््ादिनिमिन्ोपलसितः कालः ।
तथा चं दृद्वष्टः ।
पु्जदाविवराहाद टद ्रादधमुदाइतमिति ।
भा वालिः ।
दयज्ञोहाषश्प्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमाकरयोः ।
(९) कम्मति खर |
५ श्य | श्रादकष्पे श्रादडकासनियेयप्रकर णम्। १८१९
पुवजगाटषोत्सगं टद्वि्राद्धं समाचरेदिति॥ विष्णएगाणे। जातस्य जातकम्मादिक्रियाकाण्डमगेषतः । पत्रस्य कुर्वति पिता आराद्श्वाग्युदयात्मक ॥ कात्यायनः । खपिटभ्य; पिता दद्यात् सतसंस्कारकम्मम् । पिण्डाने ददनात्तषां तस्याभावे तु तत््रमादिति॥ श्रच संस्काराः । ५ गभाधान-पंमवन-सोमन्तोन्नयम-जातकम्म-नामकरण-निक्रमणा- खरप्रा्नन-चौ टापनयन-व्रतचग्याध्ययन-समावरतन-विवाहइ-यन्नरामादि । ¦ ततरैतेषु मतमंप्कारेषु पिना खपिदभ्या दद्यात् । श्षषु स्कारेषु स्वयमवा धक्रागे्यतदिम्तरे राक्रमेवाधिकारनिङूपपा । विष्णपुगाणे । कन्यापचविग्ाहेषु प्रवे नववेश्पनः। नामकममणि बानानाँ चूडाकष्मादिके तया ॥ सौमन्तोन्नयने चेव पुचादिमुखद्ने। नान्द्।मुखं पिदगणं पृजयत् प्रयते गह ॥ पुवादिमुखदथने पुचजनमनौत्यथः। प्रहरण । क्ायाभ्यदयिक्रे मङ्गन्य चातिगरोभने । जनन्यो पनयनं विवाह पच्रक्स्य च ॥
पिदनरान्दौमुखान्राम तपय दिधिपुब्रैकषम् | 14
१८२ चुवै चिन्तामणौ ५९.रेषखणः |१ चर ।
वशिष्ठः । पदु माठकं श्राद्धं कमार पटक तथा । उन्तरेदयुः कुर्व्वीत मातामदगणस्य त॒ ॥ टद्धणातातपः। एथग्दिनेष्वशक्र खे दे कस्मिन् पुत्वेवासरे । श्राद्धभयं प्रकुत्य त वैश्वदेवश्च ताग्तिकम् ॥ एकम्डिन्पि रिते क्रियमाणानां कालमेदेनानुष्टानं काय्य मित्या शातातपः । ष्वा माकं श्राद्धमपराक्ने च पटकम् । तते मातामषहामाश्च टद्धा ख्राद्धवयं सख्रतम् । एवंशिधस्यापि कालभेदस्यासम्भवे भ्राद टदुमनुः । श्रलाभे भिन्नकालानां नान्दोग्राद्धत्रय बुधः । रदु प्रकुर्वंति पुवं मादपू्वकम् ॥ घौधायनघ्े बेदकम्मो णि प्रोच्छन् पूर्वदयुरेव युग्मान् ब्राह्मणान् भोजयेदिति मान्दयेमुखा रपत उक्षा भन्ति । नैकारेन पिच्य देवश्च कुत्वन्ति । यदैकाङ्का पिश्यं व च कुवन्ति प्रजा श्रस्य प्रमाय्का भवन्ति तस्मात् पिदभ्य पर्वद्यः करेति पि्टभ्य एव तद्यन्न नि्रौय यजमानः प्रनत दूति । प्राह्मणमणचर पून्वमुपन्य्तं । सकलभ्रादकालेटेश्म्यानोये यान्नवस्फ्यवशने टद शब्दस्याश्रेष- नान्दोमुखश्राद्ध कालञोपलकणपरलात् कम्म ङ्रख्ाद़काला श्रपि षग्ट-
होताः ,
५ ख° ||] ्राढकनत्ये खआदकायनिगयप्रकरशम | १९४
तेनाह पारस्करः । निषककाने सामे च सोमनोन्नयने तथा । जञेयं पसपने श्राद्धं कम्माद्गं दरद्धिवक्छतम्॥
निषककालः षाटशगाचान््मकेा भायाया ख्छतुकालः । तच पुषनत्तवाग्विते गभाधानास्यकम्माङ्गग्राद्धं कार्यम् । सेमग्न्दा- ऽजाग्निहाजादिक्मणामुपलसणा्यः ।
षति टड्िश्राद्धमिरूपणम् । श्रथ हष्एपरः ।
तच वाजसनेयस्च च कात्यायनः ।
अरपरपसे श्राद्धं कुमरतेाद्ख वा चतुश्या यदः सम्पद्यतेति। श्रप- ग्पस्त प्रतिपतप्रर्त्यमावास्याम्ते छृष्णपक्ते छड्क वा चतुय यस्मिन वा श्रनि ग्राद्धमाधनमम्पज्तिम्तस्िन्नषमि श्राद्ध कूर्गतेति
गौन मेऽपि ।
श्रामावाम्यायां पिहभ्यो दद्यान् पञ्चमो प्रति वापरपल्षम्य यया- श्रद्ध मव्वस्मिन ता द्रवय-दश्ब्राद्मणममषे कालनियमः श्रक्रितदट्ति। ्रपरपच एकम्बिम्नहनि श्राद्ध मन्धकः पत्तः । प्रत्यहमिव्यपरः। काल- नियमः एकरित एति ठनौय.। ययामामश्य कानयथवम्यत्यथः। श्र नित्यं श्राद्धं । तथा च काल्यायनः। "' शाकनापि नापर्पच्तमनिक्षामेन'' ट्ति। यत्त माकरण्डयपगाफारदिषु “प्रतिपद्धनलाभाय °सितौया प्रएमम्पद' दत्यादिमिन्वचनरपगपक्तान्तगतासु तिथिषु प्रद्यकं फन- सम्बन्ध क्रा न तनापग्पत्त श्राद्म्य मित्ता शोथते। दग्रपुणमाम-
वन्िह्यव-काम्यवयोष्पपरेः । यदापि सेतदेकस्मिश्रवारनि ज्यते 2६
१९४ चतू्म॑चिन्धामसौ परिग्रेषणण् [५ चर ।
तदाणमावास्याश्राद्धात् एथगेव काय्यं । “श्रमावास्या्टका दद्भिः छष्णपत्त.” दृत्य च याज्ञ वस्क्यत्रचने श्रमावास्यातः छृष्णपत्तस्य एयग्- पन्यामात । चरनेन यदत्र कं थिदुक्ग, श्रमागस्यादिग्राद्धन सदापगपा- सिकं श्राद्धं विकल्यत इति तदपास्तम् । यत्त॒ निममस्ररणम् , ˆ श्रपर- पतते यदरः सम्पदेतामावास्यार्या विग्रषएेति"", तत् प्रयक्राध्रयक्रो- अयपक्ाविरो सीति न विकल्ये प्रमाणमिति सपतिर्चाद्धिकाकारः । के वित्त पिकन्पमेव मन्यन्ते । श्राह श्रापस्तम्बः । नमामि मामि का्यमपरपचस्यापगाकः म्रयास्तयापरपस्य जघ- न्यान्यदानो ति" । जघन्यानि दशम्यारौनि । नैतत् पत्ेषां नवम्या लनाम्रयस्वामिधानाचं किन्त पृन्तभ्य. प्रेषां ग्र्टतमच्पतिपाद्- नायं । तदेतचतुदणगै वजयन्नार् मनः । छृष्णपरे दशम्यादौ वजयत्वा चतुदफोम् । श्राद्धं प्रशस्ता{भ्तययो यथे्ा न तथेतरा दरति ॥ श्रच चतुररृगो नात्यन्तं जन्या किन्त प्रा दि दतवयतिरिक्र- केवत्यश्राद्ध एवेत्यार याज्ञ वतक्यः । प्रतिपतप्र्तिष्यका वजेयिला चतुद शौम् । ्रस्रेण तु इता ये प तेषां तच१' प्रदौयत इति ॥ ब्रह्हणमन्येषाम प॒ केषा ्कमरणएकारणानामु पलचणाथमिति
वच्यते ।
(१९) तेभ्यकतत्रेति गर ।
५ अर || ख्रःडकल्त्य श्राद्रकालनिरयप्रकरयम् | १९५
श्रथ भाद्रपदापरपक्तः । श्रच यद्य्परपते श्रां कुवत, शाकेनापि नापरपक्तमतिकरा- मेदिव्या दिभिदादश्रापरपक्तग्राहकः स(मान्यरचनेः भाद्रपदापरपक्ता- पि होत एव । तयापि तस्य पुण्छतमलप्रतिपादनायं तदतिक्रमे प्रत्यवायप्रतिपादनाथैश्च सूतिपुराणादिषु विण्षतस्तस्याभिधानं कतम् । तद्यथा विष्णधर््रा त्तरे । उन्तगादयनाद्राजन'" ग्रेषठं स्याद् क्तिणायनम् ¦ याम्यायनाखतुम्प्ामं तच सुपर तु केशवे) ॥ प्र ्टपद्याः परः पक्लम्तचापि च विग्रषतः। प्चमयुन्त तवापि दशम्यधन्तताणति । मघायक्रातु तत्रापि शस्ता राजस्तयोदशौति ॥ उत्तगायणादु्निणायनं श्राद्धकरण ग्रष्ठम। स्वस्माद् क्तिणयनादरपि तन्द्ष्यवन्य पनद्रनिद्रादिनादाषाट्याः पौषममाम्याः प्रणति मामदतुष्टय म्रेषठम् \ तम्प्ादपि सन्वस्प्ात् प्राष्टपदस्यर मामम्यापरपक्तः । तचापि पञ्चम्या ऊद दशदिवमाः, तवापि दशम्या ऊद्क पञ्च। तत्रापि मघा- युक्रा जयोदग्रौति ' ब्रह्मपराण | श्र्ययककृष्णपत्त तु श्राद्धं काय्यं दिने दिन'९। चिभागरौनं पतं ता चिभागन्बद्धुमेव वा ।
#
प्यामार्कम्त् विशषण प्रमिद्धैमतु पिटप्रि्ैः ,
| (१) | श्राद्ध दइतिग०। ----------- ----- (९) खा नुम्भास्यश्च तथापि प्रसुपर केषा रिति १ (९) कृणयाङिने दिनं षति ग।
२६८ तु वगचिन्तामण परिरषखण्डे [५ ख. ।
श्रां" पन्य भाद्रपदा । श्रादहत्रप्रः' उत्तरा भाद्रपदा । "पौष्णं" रेवतो । शश्राश्िनम्' श्रश्चिनौ । याम्ये भरणो । विष्धम्मान्तरे ।
सगे द्यपत्यानि ता ब्रहुवश्वसमेव च ।
रौद्राणां कमणां सिद्धिं भुवं पुष्टिं तथा भियं ॥
मव्वान् कामां सौभाग्यं घर्मः न्नातिप्रधानतां ।
रुपयक्राश्च तनयान् व्राणएज्यं धनसम्पद् ॥
कनक सुष्दो राज्ये सफलाश्च तया षि ।
ममुद्र यानलाभञ्च स्वान् कार्मांस्तथेव च ।
श्रेष्ठं कामांस्तया सत्वान् बलमारेग्यमेव च।
कुष्द्रयं श्टङ्गाश्च तुग्गांश्ेव जोवितं॥
त्का दिभरप्प्रनते क्रमादृङुगणए नरः ।
एककस्सिन् क्रमात् कुवधम् श्रादू माभ्रोत्यमंश्यम् ॥ माकण्डयपराणे ।
एत्तिकामु पिद्रनश्ना*' खगमाप्रोति मानवः ।
श्रपत्यकामे रोरिष्प्रां सोम्ये तेजखितां र) लभेत् ॥
शोय्यमाद्राखवाप्रोति क्तेजादि च पन्धैसौ ।
पट पय्ये सदाभ्यष्टय श्रङृषास् वरन् सुतान् ॥
मघासु सजन्रषठय' घोभाग्यं फर्गनोषु ३ ।
प्रदानश्ोलोा भवति सापत्यख्ोत्तरास् च ।
(१) पितुन्थेति ख° | (२) चाजखिताभिति ग°।
५ र |] श्राद्कस्पे श्राडकालनिबयप्रकर शम् | २६१८
प्रयाति श्रष्ठतां यस्य हस्त श्रादप्रदो नरः।
रुपयक्रस्त ^) चिजासु तथापत्धान्यवाप्रुयात् ॥
वाणिन्यलाभदा खाति विध्राखा*' पुजकामदा।
कुव्वन्तस एनराधासु लभन्ते शक्रवस्सितां(* ।
श्रा धिपल्यश्च ऋष्टाम् मले चारेग्यमु्तम् ॥
श्राषाढाम् यश्रःप्रात्रिमुत्तरासु िश्रोक्ता |
गरवे घ प्रभान् नैकान् धनिष्ठासु घम मह्त् ॥
वद वि्वमभिजिति भिषकमिद्धं चं वारूणं । “
च्जादिक प्रोष्ठपद विन्दहाखां तयार ॥
रवतौषु तथा कुष्यमश्चिनौपषु तुरक्रमान् ।
मराद कु्म्तथाप्नाति भरणोष्वायसनमं ॥
तम्पात काम्यानि कुव्वगत खश॑ग्चतेषु तत्व वित् । ्रदुपेवत्त ।
यमम्त॒ यानि श्राद्धानि प्रोवाच ्शिविन्दवे।
तानि वे गरएण काम्यानि नक्चषु एयक. एयक. ॥
श्रद्ायाग तु यः श्राद्धं कराति सततं मरः ।
श्रद्मिदाना सुधौमान् यो यजते स गतष्रः ॥
्रपत्यकामे गोरणं सोम्य तेजखितां खमन् ।
कुगाणां कमणां सिद्धि आद्रायां ्रद्माःन् ॥
(१) सूपयक्कानीति गण०। (८) वागिच्छननाभ खलाद्याक््विति कर| (द) कुव्यन्तच्वानुराधास ददुखकरप्रवक्डमिति भ. ।
२७० चतुरव्चिन्तामणं। परिप्रैषणठ [५ ख० |
तेचभागो भरेत् पतरौ आदं कुव्वन् पन्यंसो । पषटिकामः पुनः पये श्राद्धं कुर्डति मानवः॥ शरघरषासु पिद नचन् वोरान् पुत्रानवाभ्रुयान् । गरष्ठो भवति ज्नातोनां मघासु ्राद्माचरन् ॥ फ़ा्ुनोषु पिद्नसन् सो भाग्ं लभते मरः । प्रधानणौलः मा;वग्यमुत्तरास् करोति यः॥
घ म्वमुख्यो भवति दस्त यस्तपयेन् पिद्धन् । विचायाश्चव यः कुयात् पश्येटर प्तः सुतान् ॥ खातोषु चेव यः कुयादाणिज्याक्नाभमाभ्नुयात् । एत्राथौ त॒ विश्ठाखासु ्रद्धमोहेत मानयः ॥ श्रनुराधासु कुन्दाणा नरश्चक प्रवर्तयेत् । श्राधिपल्छं लमेश्रषठं ज्येष्ठासु सततन्तु य: ॥ मलम् रग्यमिच्छन्ति श्राषाढासु महेग्रः । उन्नरासु लाषाढासु तौणशाको भवेन्नरः ॥ श्रवण मनुलेकेपषु प्राप्रयात् परमाङ्गतिं । राश्यभोग धनिष्ठासु प्राप्रयादिपुलं धनं ॥ शराद्बभिजिते कष्वन् ठेदान साङ्गानवा्रुयान् । सत्रे वारणे कुत्वेन भेषज्ये सिद्धिमाप्रुयात्॥ एषं प्रौष्ठपदे भक्तो विन्देताजादिकं व्क । उ्लरास्गतिक्रम्य विन्दर् गावश्च सस शः । वडकणकतं द्रव्यं विन्देत् कुब्बस्तु रेवन । अश्वानाश्रयुखेमुङ्ग भरप्यामायर्सम ॥
८ श्रा द्धकन्त्पे प्रादक।^{-. कऋरमम। २७१
मं श्राद्धविधिं कुव्वन् ग्रशिविन्दुमदोमिमाम्।
न स्नासन्च नेमं सेतो." लन्ाच प्रणरणाम ता॥ कृम््मपग [षा |
म्बः ,; "नभते कचा कन्तिकामु दिजात्तमः ।
श्रपक्रः ^ गोदण्यां सोम्ये तु ब्रह्यमुतचमं॥
रौद्रःणः कणं मिद्भिमाद्रायां शौय्यमेव च ।
प॒नन्वम। समिद्धं पुथ पोषमवाम्रुयात् ।
मव्वीन् कारमास्तथा मापें ञ्य माभाग्यमेव च ॥
श्रायम्ले तु धनं विन्द्यात् फाल्पन्यां पापनाशनं ।
कना तिम्रेषठय' तथा शस्ते चिचायाश्च वहन् मुतान् ॥
वाणिज्यसिङ्धि खातो तु विशाखासु सुवणैक।
मरउ बहनि मित्राणि राज्यं शाक्रं तयेव च॥
मले हेषिं लभत् याममिद्धिमाप्ये समुद्रतः।
सव्यान् कामाैश्वरेषे गष्टयन्त श्रवण पुनः ॥
धनिष्ठायां नया कामाम् वाणा च पर बल ।
श्रजैकपारे कुणं स्यादारिग्रघ्र ग्टश प्रभं ॥
रेकत्धां बधे गावः श्रशचिन्यान्तुरगांस्तया ।
याम्ये तु जोगितियं स्यात् यः ग्रां मम्प्रयश्छति।
परचान्यान्यपि ब्रह्ुपगणादिवचनानि वेलक्तष्छःपि भन्वेधा
पुव्क्रानतिरिक्राथानोति न निष्यन्त । |
्रह्माण्डपुराणे ।
~~~ ---~ -----+--~-~ ~~ ~+ ~= "> न न्न
(१) विनमग्ले(प सन्धिराष. | }५
९७९ परवभिन्तामणौ परि एषठ /५ श,
मधात कनन श्राद्धानि स्न् कामानका्ुयात् । प्रद्यठमदितास्तेन भवन्ति पितरः सदा ॥ दति काम्यानि नचताणि। श्रथ वाराः । श्र विष्णः । सततमादिष्येऽङ्कि राद्धं कुवन्ना रेग्यमाग्नोति। सौभाग्यं षान । ममरविजयं कौजे । मन्यान् कामान् बौघे। विद्यामभीष्टां ॐ । धनं भोकर । ओवितं श्नेश्वरे । 'कौजे' मङ्गलदिने। वे" टस्य तिदिने । विष्णुधस्नात्तरे । श्रय काम्यानि वच्छामि श्राद्धानि तव पार्थिव श्रारोाग्यमय सोभागं समरं विजयं तया ॥ सत्वान् कामांस्तया विद्यां छन्नो वितमेव च। श्रा दिव्यादिदिनेष्वेवं श्राद्धं कुर्व्वन् सदा नरः । क्रमेपीतदवाप्नोति ना काय्य विसारणा ॥ कुर्मपुराण । श्रादिल्यवारे वारोग्धं चन्द्रं सौभाग्यमेव श। कुजे सन्वे् विजयं सव्वान् कामान् बुध्य तु॥ विद्यामभोष्टाश्च गगौ घनं भार्ये पनः । नेश्वरे लमेदायुरारोग्यश्च सद्लभम ॥ भविष्यत्पुराणे ब्रह्मोवाच । ये लारित्यदिने प्रपि श्राद्धं कुवन्ति मानवाः। सप्तजन्रामि ते जानाः सम्भवन्यविराधिनः॥
४ ख. || चाडकष्ये चादकालमिदयप्रकर कम् ९७१
पश्तारं भवेद्धज नक्त गो टषध्वज् ।
वारं तु देवदेवस्य स वारः प्रः स्मतः ॥ उपवासा भञत्तव श्राद्धं कायये तथा भवेत् | ्रा्नन्चापि पिष्ड़ष्य मध्यमस्य प्रकोर्तितं ॥ सापवाषस्त॒ व भक्तया पुज यद्चे¶ गापतिम् । धूप-माच्योपहारेस्तु दि यगन्धसमच्वितेः ॥
एवं पृज्य शिवि न्तं तस्यव पगता निथि।
श्रमो खपिति वे वौर जपम् श्च^ महामते॥ प्रातस्त्थाय च लानं छवा दल्वाष्यमुन्नमं । रक्रचन्दनममिभ्रः करगौरगंणाधिपं।
मंपज्य यद्डतेश्मामोननत् जिलाचन ।
वौरञ्च पजयितषा तु ततः श्राद्ध प्रकन्पयत् ॥ पञ्चभिर दिद्धेभामेख सुव्रत | मगम्रस्तच द३ ब्राह्मणे: परिकश्ययत् ॥ पिर्श्याम्तु ब्राह्मणान् भौमान् प्रकस्प्यान्धकष्दन । कुय्ाद्वं ततः श्राद्धं पाष्पं भाक्करप्ियं ॥ श्राद्ध समाप्रे विधिना वद्यात् पिण्डन्तु मध्यम परते देवदेवस्य म्िवा मन्त्रण सूत्रत ॥
घ एष पिण्डा ३३ यो;भोष्ष्ठव सर्वबदा। , श्स्नामि पुरलम्द्भ्यं यम मे सतिभवेत् | प्रमादाक्तव रवस्य यक्मऽभ्यययते मनः ॥
त्यं सपजिता यच भास्करः एचदा भवेत् । 35
१७७ दरधिकार्गो (ण्ठ /{ @०,
्रतोऽयं एवे वारो देवख परिकौत्तितः ॥ एवमत्र षदा चस भाखर पूजयन्नरः । उपवासपरः श्राद्धे ष पञ लभते धनं ॥
घनं धान्यं रिरण्यच्च श्रारोग्यं सुखमुत्तम । लेक खयं प्राप्रस्ततेा राजा भवेन्नृप ॥ प्रभया दिजसङ्ाशः कान्या जम्दकसन्निभः । ओर्यफ गोपतेलस्यो गाश्भौयं कलगरोद्धवः ॥
“अविरोधिनः श्रत्रद्ण्याः। रेरिष्यक्नषामघारसतास्यामि चत्वारि म्तजाणि पश्चताराणि । अष्टो गोः 'गोटषः', स ध्वजा यस्य ष “गोटृषष्वजः' । टृष-याघ्र-पुङ्व-कुश्रा्णं ग्े्टयवाचिना उत्तरपदे, भरत्वभादिषु दशनात् देवदेवः" खगः । उपवासेाऽच शनेश्वरदिने । श्रामादिल्यवारे । एतख प्रातरत्थायत्यादिना गेन यक्रोभवि- द्यति । मष्यमपिष्डप्रा्ननमत्र यजमामस्यैव प्रतोयते, श्राद्धान्रेषु त॒ प्या विहितवात्ततुषृतमेव । श्रव तु दम्पत्योः पत्रकामयोः सराधिकारादिश्षानभिधानाखच दयोरपि पिण्डप्राश्ननमिति य॒करं | दृष्यते च पु जकामकम्परान्तरे दयोरपि गेषप्रा्ननं । तद्या शतपथे “चोरोादनं पाचयिला सपििंद्ननमश्रौयात'' इत्यादि । तथयानरेव हामानन्सरं हनेोदधत्य प्राप्नाति प्रष्यतरस्याः प्रयच्छतोति । गोपतिः" षुः, स सुवणादिप्रतिमायां भविखन्पुराणक्गप्रकारेण यानि वा पूजनौोयः । “सेत, महागरतास्यः षडकरः खग्यमन्तः खगोख्काय नमः दृश्येवं प्रसिद्धः । भ्ये दानमम्बरष्यद्ग्याभिमुखा श्रवा स्वण्डिन हुषछात्। “पूजविला", दति पनः पृजनेपादानात् पूजनान्तरावगनो
५. | श्रादकर्पे खादकाणनिबेवप्रवरशम् | ९५५५
गहभुते शादयः पञ्चदेवता प्रणवादिभिश्चतुथन्तेः खखममामभिः पौठे पज्याः। "दिया मगाः भाजकाख्या ब्राह्मटविश्र वलेनेाकशपथचे प्रमिद्धा, तदन्ये भौमाः' । श्रच वैश्वदेवोकस्य स्याने । नपे पिञ्यम्याने ब्राह्मणान्तराष्णपवेश्येत् । एवमन्र 'सदा' द. “शट फलनाभा्यमाटरल्िकथनं । 'प्रभा' श्रौज्वव्यं । "दिजः" चन्द्रमाः । "कान्तिः" तेजः। "अम्बकः, वणः । वरणा वे जम्बुक एति) वरुण दित्य विषः, वरुणा माघमासे त॒ तप्लोति दभथेनात् , "गो पतिः' ्मरिव्यियः । 'कलप्रादः' श्रगस्त्यः, घ च गम्भोरतया विरचितः । पद्मपगाण ।
प्रएकाङ्गारकयक्षा या चतुय जायते तरा
श्रदूया अ्रादहृदधिप्रा न प्रता जायते म्टतः॥ स्कन्दपगाणो
अमायुं यदिरमः यात् भप्तम्ां वे दिबाकर्।
सतुदग्यां रत्यां वा वारः स्पागरङ्गशच्छ रन् ॥
तदा आङ प्रककलयं पिदरणां ठरिमिच्छता।
चटिवंषहस्ताशि वषटविष्रतानि च ॥
ष्दन्ति पिल; सलग विमानाम्बरमाम्बिताः |
लावन्तमेव कालं हि श्रादुकनुसखया फलं! ' ।“
ति काम्यवारः।
~ --~~--=~
८
(१) पम दहति गर |
मद् चतवधिन्ताम णौ परि रेष्ठ /५ श्र ।
श्रथ काम्याः प्रकौणकालाः । तच तिष्णणराणे, मामि माल्िते पक पञ्चदशं नरेश । तथयाषटकाः प्रकुन्मौत काम्यान् कालान् प्ररणष्व मे ॥ श्राद्धारमागतं दव्य विश््टिमियवा दिज। श्राद्धं कुर्वीति विश्नाय अतौ पातेऽयने तया ॥ विषुवे चापि सम्प्राप्त यणे श्ययोः । समस्ते श्व पाल रागिष्वऽक नगच्छति ॥ नचत्र्हपौ इासु दष्टसप्राक्लोकने । द्च्छाग्राद्धानि कुर्व्वीत नवसस्यागमे तथा॥ भाकष्ड्यपराणे । कायं श्राद्ममारास्यां मामि मास्यटप्य । नयाष्टकासखण्णवग्यमिष्छाकालं\ निनेाध मे॥ विशिषट्ाद्मणप्राी खये न्दुयहणेऽयने । विधुषे रविमङ्कान्तौ व्यतोपाते च पचक । श्राङ्काद्रयमम्पराप्नो ९ तया द्ःखप्नदणने । जग्म्ग्रहपो टासु श्राद्ं कुत्वौत चच्छया॥ विष्णुगण्यार , सङ्क न्तिम्पुषे चेव विगेषणयनदटयं । व्यत पाताऽय जमः चन्रसरय्य दस्तथा ॥ दृव्येतान् श्रादकालांस्त॒ काम्यानार प्रजापतिः। श्राडमेतेषु यदत्तं तदानन्याय कर्ते ॥
~
(९) इरः कालमिति गर | (२) आद्धादरव्यसम्यत्ताविति ग० |
५ षध || श्ादकष्प श्राद्कालमिगयप्रकर म् ९७७
्रद्प्रैवत्ते। श्रमावास्यां प्रयत्नेन श्रादुं कु्धाच्छु चिः सदा । सव्यान् कामानवाप्नाति स्वगश्वान्ते ममङ्ते ॥ घतं दद्यादमावास्यां सामस्यायायन महन् एवमाप्यायितः सामः चौन् लोकान् धारयिष्यति ॥ मिद्धवा गणगन्धवः स्तयते निन्य पुज्ञितः | सर्वः पष्यमनेश श्च सन्वकामपरिष्छदेः। नत्यवादिचगो तै: स्यादपएाराभिः मरस्श्ः। उपक उ द्रमानम्यः पिटभक्रा दृढव्रतः । स्तुवन्ति दवगन्धन्वा; मिद्धमइाखतं षदा ॥ पिटभक्षस्वमावाम्यां सव्यान् कामानवाभ्रृयात् । पिददवान् वजन् भक्छा यतेाःष्यामच्तयं फमन ॥
नया । पष्ट प्रभां सपति मेधां पचान श्रेत सु | $त्वाफः पपमास्यान सत्व संपृणम सनते | बरह्मप्राण ।
नान्दौमुखानां प्रत्यब्दं कन्यारािगने रवो । पीणमास्याम्त् क्सव्यं वराहवचनं यथा ॥ भाद्रपदमामान्तगते यत्र क्न दिने कन्याराओ रविशुक्मणे जाते तक्माममध्यवजतिन्यां पौपमास्यां मान्दोमुखानां पिद्णं मद कन्लतव्यं । तशव्ष्यकं प्रत्यम्दमिति वचनात् मान्दोमुख्रष्टेन चाच जयः प्रपितामहात्यरे विवक्िताः। यम्मारभ्धिन्रेव पुराणे अ्रष्य व सनस्यामम्नर मवे ।
९७८ चतुवगधिकामग) परिगषतण 3 अः ।
ये स्यः पितामष्ादूष्वं ते स्युनान्दोमु खास्व +. । प्रसन्नमुखमंज्ञाम्तु मङ्गलोया यतम त इति।॥ श्रत पितामद्णरन्दन प्रपितामहे लचणणयः। यटुक ्रह्मपराणो प्ता प्तिमहदैव तथैव प्रपितामहः चयो दागरमुखा दयते पितरः मम्प्रकौरसिताः । त्यः पत्न॑च्योयेतुतेतु नान्दौमुखाः सपना दति ॥ शरस्य नान्दौ मु खचनस्थेतत्पौ णमा मौ निमित्तकश्राद् विधिनैक-
वाक्यतापन्नतवात् ग्राद्धान्नरे नान्दोमु खश्ब्देन प्रपितामदात्यरे चयो म ग्राह्याः । श्रधेतेषां नान्दौमु खषज्ना किमथा । श्रय यथा वसव; पितरेङ्गया द्त्यादै वस्वादिण्दो वसखाद्यभेददृ िवरिधाना्थः, तयाव वारारकण्पौ य पिटगणाभेदप्रकर्णाक्रनान्दोमु खास्यपिद गणाम ददृश विधानाय उच्यते । तन्न । यता;उ प्रसन्नमुख दत्यादिना नन्दन- मुखयोगाननान्दोमु खगब्दनिष्यत्तिरभिप्रतति' ^ दशितं । श्रता नाभे- ददृष्णुपदे प्रायः । श्रय यया ऊण्डपापौनोये मामहामेऽग्रिहेात्र- मिति परथब्दः परत्र प्रयञ्यमानः परमारूणभावङ्मयमेयमिका- प्िशत्रधष्मातिद शाथैः, तथात्र नान्दौमुखशन्दोऽपि पुचभन्मादि- काल्लविहितप्रसिद्धनान्दो मु खधम्मातिद शाय इति । तमन । क्रान्त रवात् । मेद्यय परशब्दः परमारूप्यविव कया प्रयुक्रः, किम्न नन्दन- मुश्डलयोगादिति । श्रता;स्य प्रणमेव प्रयोजनं मन्यामहे ।
[भ व 1 ४)
॥ क प ~ ~ (१९) मान्दीमगप्रम्यनषा गत्पिरभिप्रततीति षण,
५ °|] श्राङकये श्रा डकालनिगययप्रकर शम् । ९७८
हारोतः। श्रष्टका माघाभ्यदयाम्तो ययाञाऽ पपन्तयः । पिहणामतिरेकेार्यं मामि कां प्रः खतः॥ | ~ १ । पर योः बरह्मदत्तं वार पृगणयोः । श्रय कालं प्रवच्यामि श्राद्धकष्णि पृरजजितं ¦ काम्यनेमिल्तिकाजसरश्राद्क््विधा यिभिः ॥
पचदा घनमुभ् सयग्टका सिख एव च । दति काम्याः प्रकौणकानाः। श्रय वगेपिकाः ्राद्कानाः।
तव याश्नम्कय4चनापबदरकालप्करममनमग्द्धिगसामिरं माद् - कालाः पव्यमव निरूपिताः श्रथेदानीं सांपरिकश्ाडूकालाः कथ्यन्ते । त तावत् क्षयारनिणयः । ब्रह्मपरा । प्रतिम॑वतरं काय मातापि ञण्टनाइनि । पिवयम्याणपुत्रम्य भ्वात्र्ऋष्म्य चेव हि॥ माचादोनां श्राद्धं काय्यमिन्यननायीत पत्रादनां कन्यम् | एतखाधिकारमा चापलक्तणाय् । भरातुरित्यत्रापरम्यन्यनुषश्ननौयं । ज्यष्टस्यत्यनेन कनिष्ठस्य भरातुनावग्यकं मावरतस्मरिकिमिति दभ्रितं। तथाच। "न पुत्य पिता दद्यान्नानुजम्य तयागः" ट्ति नियपाधिक्ारनिराकरणात् सखरहादिगा तमियतेनाधि- कारेणापृतरस्यर कनिष्ठस्यापि स॑वसिकं कत्त यमे३।
तयास्ाक ।
२८० चतुव गचिन्तामणो परि ेषखणे [५ अण |
श्रपि छेन कुव्याचत् सपिण्डौकरणं विनेति। एतच्च प्रागेवाधिकारप्रकरणे प्रपञ्चेनेक्रं । प्रभासखण्डे । शतानि पितुस्तु न कुयात् प्राद्धमादगत् । मातु वगरे। दे व्गन्ते श्ताशनि । नादं तस्य माद वि पजा गृहामि ना इरिः॥ भव्रिषयत्पुराणे । स्व्वषामेव श्राद्ानां ग्रष्ठं मोवत्सरं मत | क्रियते यन् खगग्रष्ठ ग्टतेऽदनि वुधैः मदा ॥ ष्टतेऽदनि पितुयस्तु न कुयात् श्रादूमादरत् । मातुश्च खगश्रानूतन वत्सरान्ते ्टने;दनि ॥ ना६ तस्य खगग्रष्ठ परजां सहामि ना हरिः। नब्रह्मामनवचवेर्ट्रौ न चान्य दइवतागणः॥ तम्प्ाद्यन्नेन क्त्यं वषं वपं स्तऽइनि । नरेण खगशादूल भाजकेन विशेषतः ॥ भाजकोा यम्बुवे श्राद्ध न करेति खगाभिष। मातापिष्भ्यां सतत वर्षं वं ष्टतेऽहमि ॥ स याति नरक घोर तामिस्रं नाम नामतः। तता भवति दुष्टात्मा नगर शूकरः खग ॥ अश श्टलादृश्रब्देन मरणाहवैत्तिनो तिथिविवत्तिता संवल्यगन्ते सुखयन्डतारस्यासम्भवातं । न हि तान्येवाहानि पर्वित्तने। नद्या प्रातिस्डिकि नामास्ति सिङ्कं। अना यज कचनाङ्कि सांवत्सरिक
प्य || श्राडकस््े श्रा ढकालनिगयप्रकरणम् । रस्१
प्रापयन् मंवत्सरान्तिमादगेहणाप्रेति चेत् । न । स्ताद्गैहणा- नथैक्यापत्तेः। श्रता मरणादव्व ्तिनौ तियि्धिवक्तिता । श्रदगहणः रावरेरणुपलक्तणा्यं । तेन॒ गाज्टितम्यापि सा तियिलभ्यते। एवे च मंवत्सरान्ते ्टतादमम्बन्धिन्यां तियो सात्सरिकं कन्तव्य- मिति लश्यते। श्रचर च।
याक्मियिं समनुप्राय उदय याति भास्करः ।
सा तिथिः मकलणा ज्ञेया दानाध्ययनकम्मम् ॥
यान्तिधिं सममनुप्राय भ्रस्तं याति दिवाकरः।
मा तिथिः मकला भ्या स्नामदानजपादिश्वति॥
दे वलादिवचनानमागद्यया कमकालष्वव्रद्यमानाया श्रपि तिरः मम्युणतवकन्यनया गहणं, न तथा ष्टतारवन्तिन्या म्ये मरणमम्बन्वितया ग्रदण, किन्ते मरणका नलिन्या एव । श्रतः मांवद्सगिकिं श्रनाकन्दनाकरा मरण कालिक्यष तियं3दितव्या । तदाह नारदौयपुराण वमिष्ठः ।
पारण मरण नृणां तियिम्तात्कान्तिकि स्मरता । पिञ्यऽस्तमयव्रनायां स्पा पणा निगद्यत ।
"तान्का लिक" यस्मिन कानन 'उपवामादवि्रतपागणं मरणं वा तन्काल्नवन्िन्यव तयोम्िथिः । न पृनगन्कानवक्तिनः । प्राततरा- दिषु अिमुहृन्ादिना पिद्यि मांत्र्मरिकादातरम्तमयमेलायामहगमो सयष्टापि मर्णकानिकौ तिथिः मम्यणा (गद्यत । मरणकानिक्या- भ्मिधै मांवत्समगिके कन्तव्य प्राप्न यदि माम्तमयवेलायामपि दिना-
५6
८ चतुर्व्मचिन्तामयौ परि रेषखगे [५ ख* |
न्ेऽस्ति तदा मा कुतपापराहयोरस्तोति मला तदुपलि एव दिवसे कुलपा दिषु श्राद्धं कचंदयमिति । श्रयवाच सताद्शब्देनापलकणचयविशिष्टमहेाराचमभिप्रतं । तदाद व्यामः । मामपत्ततियिस्पषटे या यक्षिन् भरियतेऽदनि । प्रात्यन्दन्तत्तयाग्चतं याद तस्य तं विद्रिति॥ तथाभरतमिद्टपलक्तणत्रयापेतं । श्रच मासपत्ताहेरात्राणि चान्राष्टेव ग्राह्याणि, न मारसावनानि । सन्तिचतानिब्रह्ममिद्धान्त निरू पितानि। दणाद्ग्शान््स्तिशरहिवमस्तु सावना मामः, रविमड़ान्ति विष्ट मागा मासा निगद्यते तजञ्नः । तया , चान्द्रः व्राक्रादिदभ्रान्तः मावनम्विशता दिनेः। एकरा रवरिख्यावन्कानं मामः मभास्कर दृ(ति॥ णपु च मासेषु मप्यं सात्र्रिकादिपिदटकाव्यं च चान्द्रस्य ग्रर्णमार् वात्न. । विवादा स्प्रतः मारे यज्ञादौ सावनः सप्तः। श्रान्दिकं पिटटकाय्य च मासखान्रममः सत दति ॥ सघदारोतः । शक्रवत्परिवर्तत षः कालवशाद् यतः । श्रत: सावत्छर श्राद्ध कन्तव्यं मासविङ्कितं ॥ माससिङ्कम्प कनेवयं पाषमाघादयमेः हि ।
५ स° || श्मादक्प श्रादक्ालनिणयप्रकरणम,। ८
यतस्तच विधानेन मासः म परिकोोन्तिनिः॥ पाषादिसज्ञा चारस्य ग्राह्या । तच चद्यपि परसमिन्नपि दिने कष्मकालयारिमम्मवः, तथापि प्रयमातिकिमे कारणाभावात् पूस- ििनेवाहनि श्राद्ध । मरार सुमन्तः । दविरदव्ापिनौ रदसखात सतादम्यत् या तिथि.। पव््यात्निन्वपत् पिण्ड़मित्या द्गिरभभािते ॥ तद् याज्नन्क्यः । देवकाग्यं तियिज्गया यभ्यामम्तमितेरविः। शिकरदस्यमागपराणयोः । प्रायः प्रान्त उपायः ्यात्तियरदेवफनेप्रभिः | मृं दि पिस्य पेयं चाक महषिभिः ॥ मनन" श्रागमः । नारदौयपुराणे । तिथिप्रान्न मुगास्यंदहि उपोययं क्वया व्रिद्ः। पच मनं तिय; प्रोकं प्ास्तङगोः कानकागिदिः॥ निगमः । एवार्टिकाम्त तिथयो दं वकारय फलप्रदाः । श्रपराह्िकाम्तया नेया पिच्य तु प्एभावशा; ॥ श्रतरापगहः सुच््कालः वच्यमालव्वपराहृस्वन्यतमा वदित । श्रत पृवयंदिनमम्बन्धिनो श्छताहतिथिः मावर्किन्धेपेया मा चं
२८४ चतुवगचिन्ताम गौ परिष ५ ख० |
॥ 0१ £ [0 [१ यद्रपराहे विमृहृत्ती भवेत् तदेव ग्राह्ना । न तु तिसुहनतदूना । तदार बोधायनः । = केः 9 , = ~ म~ {> । उदित दवत भाना प्िञ्चास्तमित रवा । दविमृद्हतं रह सा तिथिदयकव्ययोारिति ॥ श्रम्यार्थः । भानावदिते मयृत्तगकाले श्रो मुहन्तदयं देवनः दवदवन्यं। तम्पिश्ाम्तमिते तत्पु चकालौनमङ्को मुष ्तयं "पिच्य" फटिदवत्यं । श्रतम्ताप्क्रालव्यापिनौ या तिथि्भवति रेव क्रमान् दव्य व्ययो गराद्यति । तद्रेवमस्तमयात् पू विमृहृन्ना ग्राह्येति स्थिते यद्ध विष्यत्पुराण । ३. ¶ ; 1 व्रतो पवामसानाद्ा घरटिकेकापि या भवेत् | उदये सा तिथिग्राद्या विपरौता तु पेटक इति ॥ 'विपगनेता' श्रम्तमयमम्बन्धिनो । यच्च वछासोक्तं । श्रन्टोऽम्तमयवेनायां कलामाचापि या भवेत् । मेत प्रत्याम्दिके याद्या दतरा पुचदानिदति ॥ यञ्च वमिष्ठोक्रं । पिद्यऽम्तमयवेलायां स्ट पृन्वा निगद्यत दृति। तदेतत् पत्वदिनापराहविमुहन्तेवयापि, किं पनन्यीयेन प्रशं 6, कर तैन 6. साय । मतु घरिकादिमाक्कालौनायाः परिगरदाय, तयाविधाया कम्मापयाप्नवात । उत्तदिने कश्मपय्याप्रापगाह्न याप्निलाभाच । श्रतए्व हारोतः । साहि । पर्येण युक्शद्रो चर्यां पोणंमास्मं सा पपौ । सा यस्मिन् सासे
५ खर । श्ाडकल्पे श्राडकाणनि गेय प्रकर शम् । ९८५
स॒ पीषमामः | एवं माघादयोऽपि । तदार पाणिनिः । न्तव यक्षः कालः । साभ्िन् परणमामोति संज्ञायामिति। नच सौव- मावनयो; एवंविधास्ि मंज्जा, ए३ंविध पौणमामौयोगनियमा वा श्रत मांवत्छरिकादौ चान्द्र एव मामो ग्राद्यः। यत् पनन्क्चनं ।
यस्ित्राणौ गते र्ये विपत्तिं याति मानव. ।
तद्रा शरावेव कन्तव्यं पिटठकाय्यं ष्टतारनि ॥
तदतदधिमामविषयं ।
श्रधिमामे विपत्ति्ेत् मारं मानं ममाश्रयेत् ।
म॒ ए दिवमस्तम्य श्राद्धं पिण्डादकादिपु ॥ याप्याता मामः । श्रस्याद्ध पत्तः। तिथयस्तु चान््रमहोगतर॑। तदुक्रं ब्रद्यमिद्धान्ते ।
मावनं स्यादरागाचमुदयाद्दयो रवेः ।
रवज्विशत्त रश्धश्म्तियिमम्भोग एन्दवः ॥
स्र्यादयान् बव्यादयाम्तरपय्यन्त मावनमहाराचवं । मेषादिम$-
कराररिविग्रग्रभोगा रवेः गण्यणः रारमश्नक दत्ययः। तियिममाग टृति। यावता कालेन राण्दादशरत्ि्रा्राश्॒न्रममा भुज्यन्त तावत् कालस्तियमम्ागः, तकान्द्रमरागायच, तद्तत् प्रतिपदादिमज्नाभि- व्यवह्नियते । एवं मामोपलक्तितमामविग्रपणददयो पतं मातुनमहागरातर म्बनादशब्दनाक्रं वेदितव्यं |
दूति चयादनिण्यः ।
र्वु चतु्वगं चिन्तामगौ परिरेषखसे ५ ० |
। ९ । श्रय स्तयादद घनिएयः ।
तच त्तयादृश्राद्धनियि्रैधं कममरालयापिमो याद्या ।
यदाद यामः ।
कममणो यम्य यः कालस्तन्कालवयापिनो तिथिः ।
लया कश्राणि क््नोति हापन्द्धौ न कारणं ॥
यदा तु तिथिमाम्य इयारपि तिश्योरपराहसम्बन्धस्तदानों पाव्वे-
एतिक्तशयताके मांवत्सरिके पर्व तिथिः
श्रपराहे पिहणान्त या पराहानुयायिनो ।
मा याद्या पिटकार्यं तुन पृष्वाषटानुयायिनौ ॥ भवि्यत्पुराणेऽपि ।
व्रतोपवामनियमे घटिकंका यदा भवेत् ।
मा तिथिः मकला क्रेया पित्र्यं चापराह्िकौति ॥ ्रप्तादिश्न्दाश्चापराहपरा एव । तया ष ब्द्धमनः।
यम्यामस्ते रत्रि्ाति पितरस्तामुपाषते ।
तिथि्तभ्यो यते दन्ता दपर खयम्भुवा ॥ मनुरपि । यस्यामस्तं रविन्याति पितरसतामुपामते।
सा पिग्यो यते दत्ता द्यपराह खयम्भवा ॥
अतएव शिपरदस्यब्रहेवत्त-भार-नारदौ यप रालेषु ।
दशं च पाणमासे च पितुः सांव्छरं दिनं।
ुव्वेविद्धमकुन्वाएा नरकं प्रतिपद्यते इति ।
५ ० || भडकख्पे भादकालनिशेयप्रकर बम् । २५७
यन्त॒ यग्पाप्रियुगग्धताना मित्यादि निगमवाक्यं, तङब्रतापवा- मादि विषयं । तदाह व्यासः । दितोयादिषु यग्ानां पूष्यता नियमादिषु । एकेदिष्टारिदद्यार दद््द्धासादिशदमादिति ॥ एकेदिष्ेत्यादि पेटकश्राद्भापलक्तकं । तदेव तिथिसाम्ये पधी गाहति भिदं | वेषम्ये तु श्राह बौधायनः । सा तिथिस्तदहाराच यद््ामभ्युदियाद्र्विः। १ व द्धमान्य पक्षस्य हासे खस्तमियाद्र विः ॥ चयाहमव विषयोशह्य स एवाह । श्रपराहद यया पिन्यतौ तस्य यदा तिथिः। तये पृत्वा तु कका दिका तथास्षरा ॥ यन्त॒ व्याघ्रेण तिथिमाम्यऽपि परतियिग्रहणमुत्र । खर्वा दर्पस्तथा हिमा जिविधन्िथिषक्तण । ख्बदर्पौा परौ पृञयो हिंसा स्यात् पूर्वकालिकं ति ॥ 'खनव्यः' साम्य । "दपः" ठद्धिः। "हिमा" श्यः । तरतसाम्यब्रान््र यादव ति रिक्ष [तयि पिषयमास्तां । यश्च । रक्तप तिथियाद्या यम्यामभ्युदिते गविः । हष्णपष्ठे तिथियाद्मा यम्यामस्तमिता रविग्ति॥ माकंष्डयवचनं । तम पएक्रपकग्दय देवप चकर्मपलचकल्प देव पिश्चककं-
४५ 1
श चतुर्गचिग्तामगौ परिशेषखण्डे [५ ख० |
कालविभागमाचपरत्ेन व्यवस्थापनोयं। तदेवं पाव्वणेकसम्बन्धोऽप- राश्स्यरपराधोननिणंयः । पाव्वणेतिकन्तव्यताकस्य सावत्सरिकस्या- यमङ्गक्तः कालो विवेवितः। एकेदिष्टस्य माध्याङ्किकलात् पुव्वौ- क्रयो मध्याङ्कस्यशपरस्कारेरव एकेदिषटविधिं निव्वत्यं॑मांवत्सरिक- श्राद्धाङ्ककालनिणयो विधयः । तत मन्: ।
पव्वाहे देविक श्राद्धमपराल्ञे तु पात्व ।
एके दिष्टन्त् मध्या प्रातटद्धिनिमित्तकं ॥ शारोताऽपि।
श्रामश्राद्धन्त् पुन्वाे एकेदिष्टन्त् मध्यतः ।
पाव्वणश्चापराह तु प्रात द्धि निमित्तकं ॥ टरद्गौतमः।
मध्याङयापिनो या स्यात् पैकेट तिथिभवेत् ।
श्रपराश्व्यापिनौ या पात्वणे सा तियिभवेत् ॥
मध्यद्हयापिनौ या तु तिथिः पृव्वा परापिवा।
तस्यां पिषग्यो दातव्यं हामट्द्धौ न कारणं ॥
रति त्तयादंधनिण्यः । श्रय चेयाहापरिन्नाने मांवत्छरिकश्राद्कालाः । भविष्यत्पुराणे । श्ररण उवाच । ग जानाति दिनं यस्तु माम वाणमरधिप। तयोस्तु मह्ाप्राश्च पिजोस्तु ष कथ नरः|
५ खण || अडकर्पे पाडकालनिगेयप्रकर शम् । ९८९
श्राद्धं करोतु ३ ताभ्यां विधिवत् वत्सरा्मकम् ॥ श्रत्र पिर रिल्युपलच्छणम् । अरिल्य उवाच । ष्टनादं यो न भाभाति मानक विनतात्मज । तेन काय्यममावारस्थां आर्धं शंङ्मरं नुप ॥ यस्य प्रोषितम्या प्रोषितस्य वा श्टवद्य तिथिन श्रायते नृष्य तलन्प्रामामावास्यायां सावल्रिकं कायमित्ययेः । तदार टृरस्पतिः। न श्रायते सताहसन् प्रमोते प्रोषिते सनि\) । मामञ्चन् प्रतिविज्ञातस्तदर्भे स्याकमृताहमि ॥ प्रोषिते दत्यज्ञारकारणोपलक्षणम् । "दर्थ" तग्रासामावाद्यार्या | "म्टतारनि' तब कन्तयन्तदि तिङ्गषः । श्रस्पिन्नव विषये एकादर्यां श्राद्रमाह मगोचिः। श्रादविघ्र समुत्पन्नं अरविश्नाते सरताहमि। एकादण््रान्त् कव्यं शष्णपतते ग्रषतः ॥ अच विश्रषत दृति हृष्णपत्तम्य प्ररस्ततरता भिधानेन परक्रपक्ता- ऽप्नश्नायत दृति गम्यते । ततख ग्क्त -ष्येकादण्पागिकिण्ये प्रान व॒ व्यवम्धा । मासे परे च विज्ञात तिथिमाबस्यापरिभ्नाने तश्र मामम्य तत्पचतग्थितायासेकाद्रां श्राद्धं काण, विश्नायमानपश परित्याग कारणाभावात् । पत्तम्यायपरिज्ञाने हष्णेकादर्ा तदामे व्रक्रेकादश्यामपोति।
` ~ ---- ~ --~ ~ क नन अन भकु
(१) प्रित सखिते सतीति गर ५१
८ चतु्गचिन्तामदौ परिपेषखण्ठे [५ अ ।
भविष्यत्पुराणे । दिनमेव विजानाति मासं नेवतुयो नरः मा्गोर्घेऽय वा भाद्रे माघे वाय समाचरेत्) ॥ धस्य त॒ तादः परिश्ायते मासस्त॒ न भायते तस्य मागेणोपे भद्रपदे माघे वा तस्मिसष्नि श्राद्धं काय । बरार रदश्यतिः । यदा मासा न विक्नाता विज्ञातं दिनमेव तु| तदा मागधिरे मासि माघे वा तदिन भवेत् यदा नु प्रोषितश्टतस्य दिनमासावुभावणविश्नाती स्यातां तदा तत्प्रम्थानकालिकयादिनमासयास्तक्घावत्छरिकं कायम् । तदाद टरस्पतिः । दिनमामै न विश्चातो मरणस्य यदा पुमः । ्रम्यानदिनमासे त॒ यादधो पुवाक्रया दिशा ॥ दृत्यस्यायमथः । प्रस्था नति्यज्नाने तनू्मासन्नाने च तग्रासवर्सिन्या- ममावास्यायां साव्रिक, प्रस्थानतियिज्ञाने मासाश्नामे च मागर माघे त्रा तस्यामेव तिधा कुयात् । प्र्थानतियिमासयो रुभयोरप्- जाने तु तगमरणश्रवणएकालिकयो सिथिमाषयोः कुयात् । तदाह प्रस्ता: । अविश्नातण्डते श्रमावास्यार्यां अ्रवएदिवसे वा । शश्रवणदिवसे' मरण वाकाकणनतिधो । भविथेश्लरेऽपि ।
(१९) मापे बा वहिनं भवेदिति खर।
५ अर |] आडकष्पे म्ाडक्षालनिदयप्रकरवम्। ९९१
टतवा्लीञरते याद्मो तो पूव्वक्तकरमेण तु , श्रवणतियिसमरणे च मागो माघे वा तस्यामेव तिथौ कायं। श्रवफतियिमासयो रुभयोरपि विष््मरणे माघस्य मागशोषस्य वा श्रमावाख्यायां काय । तदुक्ं प्रभासखण्डे । म्रतस्य न जानाति माष वापि क्थ्न) तेन का्यममावार्स्यां श्राद्धं माघेऽय मामके ॥ "कथ श्चन" मरण-प्रस्थान-ग्रवणङूपेण केन कमाप्पलवय यः । भविष्यात्तरे । प्रवासमन्तरेणापि स्याताखौ विस्पती यदा । तद्ामौमपि तै यादयो ्ैवश्मतकादिके ॥ यस्य तु प्रोषितस्य मरणवात्ता तष्लोवमवा्मापि नागता पञ्चद- शव पयं न्मागमनं नास्ति तद्द तदू ड् पालाणौभिः समिद्धः कुभेवा शरोरप्रतिकृतिं कला यथाविधि दामंम्कारं निव्व्य तदानौमम- पश्मामतियिस्य९ {हनि मावस्षरिक कनवयमित्याह जादरूकणेः । {पितरि प्रोषिते यस्य न वात्ता नेव रागतिः। ऊ पञ्चद्ादषात् छवा तु प्रतिरूपकम् ॥ कुय्या्तस्य घ मंम्कारं यथेक्रविधिमा ततः । तदादौन्यव मब्वाणि शषकष्प्राणि मश्चरेत् ॥ ,, एतख प्रोवितम्टनश्राङ् प्रयागप्रकरणफ विष्लरेण दश्यग्धते । ति सथादहापरिश्चाने सबत्सरिकदिनकाश्लः । ति सांवत्छरिककाल्लगिङ्ूपशं ।
१८१ चुर्वगधिन्तामणौ परि रेषणे ५ ० |
श्रथ प्रतश्राद्भानां कालाः । तज तावन्नवमज्नकानां श्राद्धा, तजर चान्द्रा क्रियमाणानां नवश्रादुमशचां निवेधयन्नाश्रलायनो दश्चाहपयंन्तं नवश्राद्धमंश्नकलमाह। मागर खण्डे भद्यशः । चौणि सश्चयनस्या्थ तानि वै प्रटण सम्प्रत। यच स्थाने भवेत् सखतयुस्तच श्राद्धं प्रक्पयेत् ॥ एकेदिष्टं तते मागे विश्रामो यतर कारितैः। लतः सश्चयभख्याभे ठटतोयं भाद्मिष्यते ॥ पश्चमे सप्तमे तददष्टमे नवमे तया । दशमेकादगे चेव नवश्राद्धानि तानि च। वेतरप््रामसम्परापतः प्रतस्तभिमव्रेयान् ॥ ब्रह्मपुराण । | हतोयैऽहनि कन्य प्रतदाहावने दविजाः ' छतकान्स गटहश्राद्धमेको दिष्टं १तते॥ आह कात्यायनः । चतुय पश्चमे चेव नवमेकादश तथा । यद दौयते जन्तोस्लम्रवश्राद्भमुष्यते ॥ ष्याषः । प्रथमे सप्रमे चेव मवमेकादे तथा । न्तु वे रोयते अन्तोस्तत्रवश्रादमुख्यते । आइ शङ्खः । श्राद्यं श्राड़ूमद्ुद्ऽपि कुणादेकाद्रेऽश्नि।
५ ० || प्रङकल्पे ाडकालनि दोय प्रकर जम् । ९९३
कन्तंतान्कालिको प्रद्धिरग्दधः पनरेव सः ॥ श्राद्य' मवं ।
पेटोनसिः ।
मद्यःगते प्रदातव्यं प्रलस्येकादश्;हनि ।
म एव दिविमस्तस्य श्राद्भश्रययसनादिषु ॥ कृषपपुगाणे ।
प्रताय च ग्टहदारि प्रयमं भोजयद्जाम् । ।
दितौयऽहनि ककोव्यं सुरकम सबान्धवः ॥
वतर्य बान्धवः सम्दरस्मां सञ्चयनं भवेत् ।
पुव्याख्छप्रान प्रयुश्ञात युपरत अद्या प्ररचौन् ॥
पञ्चमे नवमे २३ तथेत्रेकादश्नऽदनि।
यर्गमद्च भोजयदवप्रान् नवश्राद्न्ते तदद् ॥ बहमपराण
चतुय ब्राह्मणानाश्च पञ्चमऽहनि भरगतं।
नवमे वेश्यजानौमां पृदाणां दभ्मात्परे ॥ श्चि: |
प्रनताय खतिकाम्ततु आराह्मणान् भो जरयन्षतः ।
अच श्राद्ुनिमित्तन्त् एकमकादग्रहनि।
एव॑मत्यकादथराह्िकास्रवश्राद्भादशाचान विध यमानं ब्राह्मणभोजनं
कष्परान्तरमिति गम्यते । टृरस्य{तिः ।
चतुय॑ऽहनि विप्रभ्या दयमक्न हि षान्छरः ।
९८४ चु्कीपिन्तामगौ परि रेषे (बर)
गावः सुवणं तिच प्रेतञुटिष्य शक्रिः ॥ "वतुं" सञ्चयारनोल्य्थः। यदिष्टश्नोऽतशासौ तददात्तस्य यत्रतः । तस्य प्रतस्य जोवतेा यक्ि्धि दभोष्टमासौत्तदद्यादिल्यर्थः। दति नवश्राद्धकालाः। श्रथ षोडग्रश्राद्भानोत्येव प्रसिद्धानां प्रतश्राद्धानां कालाः । तज ब्रह्मपुराए । पिद्रणाग्यकर देहानां श्राद्षोडश्न सव्वदा । चतुयं पञ्चमे चेव नवमैकादण तया ॥ तता दादशभि्मीमेः खद्भा इादश्मस्थया , कन्तव्याः श्रतितस्तषां तच विप्रांश्च तपयेत् ॥ लालूकणः । दादश प्रतिमास्यानि श्राद्यं षाण्मामिके तया। सपिण्डो करणस्ेव इत्यतच्छराद्धषोडशं । षाएमासिके टद्यतेन विरितियोः ख्रादयोनिङूपणारुमार । एकाहेन तु षण्मामा यद् स्यरपि वा चिभिः। नयुनाः सवत्सराश्ेव स्यातां षाए्मामिके तदा ॥ एकेना चिभिव्वा यदा षमामाः, न्यूनाः स्यः संवह्मरास लदा षएमासाम्दिके कार्ये इत्यध । भविग्बत्पुराणे ्रस्यिसञ्चयम् श्राद्ध जपक्ते मासिकानि च।
पिटौनसिः ।
५ ख |] श्माडकर्पे श्ाडकाणलनिशः प्रकर गम् । २९४
घाण्मामिकाग्दिके श्राद्ध स्यानां पृचच्युरपते। मापिकानि खकोय तु दिवसे दादशेऽपिच॥ तथा । सपिण्डोकरणादम्याक कुयाच्कराद्धानि षोडग्र। एकेदिष्टविघानन कु्ा्घत्ाणि तानि तु ॥ ब्रह्मपुराण । दादणऽदनि मासे च विपत्ते च तनः परं । । मामि मामितु कन यापरदावत्यग (जाः । ततः परतर काय्य मपिण्डौकरणं क्रमात ॥ कृते सपिएडीकरणा चरम प्रोखते पनः । ततःप्र्ूति निमुक्रः प्रेततात् पिठताङ्तः॥ व्ाप्रपादः । एकादश चतुय च मामि मामिच व्रं । प्रतिमेवसर चेवमेकेटिषटं सतारनि ॥ ्रग्रिमतप्रतश्राद्ध विग्रषमार् कान्धयायनः । श्रादमप्रिमतः काय्य दाहादकादण,शनि। प्रवाणि तु प्रकूर्वाति प्रमौताहनि मन्वंदा ॥ वेपरतिकादूद्धानि भरताणि। श्रतएवादह जात्रुकणः । | ऊद्ध चिपक्तात् य्द्धं श्ट नान्येव तट्भमेत् । अ्रधम्त् काग्यदटाहमारिताद्रदिजगू्मम रति ॥ हार तस्त्रसमयविषय मासिकामां कालविकन्पानार ।
२९६ चतुव्मचिन्तामशौ परियेषखणे [५ ° |
मुषं श्राद्धं मासि मामि श्रपय्याप्राटतु प्रति । दादशारेन वा कुणादेकारे दादग्रायति( ॥ तत्रोपरितने प्रकरणे दृद्धा्पम्यितायां सपिण्डौकरणापकषणं वच्यते । तन्निबन्धनं मासिकामाम्रपकषं श्रपुनराटत्तिञ्च तजेव वच्छामः । ति षोडशश्राद्धानोत्येवप्रसिद्धश्राद्धानां कालः । श्रथ सपिणड़ौ करणएकालः । तच यथाकालं दादश्मु मामिकेषवनुष्टितेषु परते संवरे तदृ दमो ` छगिकेाऽनग्मिमपिष्डोकरणस्य कालः । तथा च माकण्डयपुराणे मामिकान्तानि ग्रा्धान्यक्राभिदितं । श्रथ संबत्रे पुणं यथावत् क्रियते पै; । , सपिण्डो करणं सम्यक त्रापि विधिर्ष्यते ॥ श्रय च कालस्यामग्रिमत्कठेकानग्रिमदैवत्यमपिण्डौकरणाङ्गतं नेमित्तिकञ्च कालान्तरमुक्रं भक्ित्पुराणे । सपिण्डोकरणं कुखाद्यजमाना इमप्निमान । श्रनाहिताप्ने; प्रेतस्य पृत्व॑दुभरतषभ ॥ उक्तञ्च पुलस्त्येन । मिरग्मिः सपिण्डत्वं पितुम्पातुख पम्मतः । ` पो एंवत्छरे कुखी दृ द्ि्वा यदि वा भवेत् ॥ हड्येडमेश्चौ विगाहारिरूपोऽन्ददयः। उपवलसणद्धंतशान्दो आद् निमिशग्रतस्य कममा ज्य । एतचा-
~ - -- -->* ~ --- -= -~--- ~ --~ ^~
पिरप ~ -~= ~~ -~ ^~
(९) दादद्ादेन या भाव्या एकाहे इादशापि चेति र|
५ ° || श्रादकषर्प श्राडकाणनिबेयप्रकरदम् । २९७
धानाद्युपसप्राप्ता विशयुधनेवचने “कृ मान्दौमुखं” इति ब्राखायनि- वचने च स्फुटोभयति। सषा यस्मिन् दिने दद्धिरापद्यते ततः प्रागेवा- परृगयसपिष्डौकरणं छवा तद क्श तं नान्दो सुखषश्नकं श्ग्या दित्यः । श्रनेन प्रृसाधिकारस्यापरिषमापितप्रेतश्रादूख् चड-मौश्नो-विवा- हाधानादौ तदङ्गण्डते च नान्दौशराद्ेऽनधिकारोाऽपि दग्ितिः। आह शधुदहारौोतः । भ्राता वा भराढपचो वा सपिण्डः श्ग्य एव च । सषपिष्डक्रियां कुग्यात्/९' कुयाराभ्यदवं ततः ॥॥ नागरखण्ड । लतः षपिष्डौकरणं वराद दतः स्थितम् । दृद्धिवी गामिनौ चेत् ध्याश्नदवागपि कारयेत् । अआधामाङ्गतान्नान्दोश्राद्धात् प्रागपकषंमभिप्रे्यारेोग्रनाः । पिहिः सपिण्डीकरणं वाषिकं श्टनवा्रे । श्राघानाद्युपमप्राप्तावेतत् प्रागपि वद्धरात् ॥ श्र सृापषव्यमाणसपिष्छीकरणे तदन्समपकषं श्यादिति न्यायात् पूवा।र माभिकान्यपहच् सपिष्डौकरणं कण्नव्यम् । गरदूवसिष्ठोऽपाह । आआद्धानि षोडशादत्वा म तु कुयात् शपिष्डनम् । तद्धानौ तु यतः प्रतः पिदत्वं म प्रपद्यते ॥ श्रपकषपक्त एतत् । श्रनपकषं कमविधानारेव तस्धिद्धंः । अतएव श्राख्ायमिः । प्रतश्राद्धामि षवाङि सपिष्डौकरणं तथा । | , ^ हञत्वा इति खर ।
९८८ चतुवंगचिन्तामसौ परि प्रोषग्वगड ।५ अ०।
्रपकष्य प्रकुर्वंति कन् नान्दौमृख दिन्ः॥ यन् ल) गा त्ति चनम् । यम्य मवत्सगादवाक मपिण्डौकरणं भवेन् । मासिक चारकृम्भच्च देय तस्यापि व्त्षरमिति ॥ तत्त तदन्तापकषेन्यायेन हृतेष्वपि मासिकेषु ““तान्येव तु पनः कुयात् दति कन्पदर च कारवचनेक्रपनरनृष्ठानवरिषयलन व्याख्येयम् । श्रपरष्यत्यनठत्तावाहाश्ननाः । दृद्िख्राद्धविहोनम्तु प्रतख्राद्धानि यश्चरेत् । म श्राद्धो नरके घोरे पिभिः सह पच्यते ॥ श्ननपम्यितायां टदै यः प्रतखराद्भान्यपकपं दि्यथाद् इ द्धिमन्न- रेणानपका ऽयं समर्यविषयः। श्रममथद्षये तु टरदिभाद्धप्ररप- स्यानं विनाप्यपषृष्यमाणस्य च कालविकल्यानाह गोामिलः । “पृषं मंवक्छरे षण्मासे च्रिपपते वा यदहवा इ द्रापद्येत'' । श्रत केचित् परख संवत्सरे यदवा ट द्धरापदयेत्येतयो; पक्तयोरनम्मिकं क विषयत्व । षपप्ना से पन्ते वेत्यतयोस्तु माग्मिकंकविषयतलमिति व्यवस्यं मन्यन्त । उद्भावयन्ति सात्र पठीनसिपषनम् । चिपतेऽग्िमतः काना ठडदधोष्टापृनकम्मस् । सपिण्डोकरण कुग्यात् परण संवत्सरेऽपि वेति ॥ अप्रिमत्सपिण्डोकरणकालप्रकरण बच्यमाफानि वचनान्युपन्य- स्यमति । श्रचरं वक्रं । यद्यग्मिमल््वविश्रषणएवतस्िपचादि पत्ता, सन्त, मत् तेऽस्य संवत्सरा गन क्तं समथस्यापि मुख्यकम्पाः । अनग्मिक- वसामब्यप्रयक्ताः प्रृते गो भिखवचने कसंवत्सर पक्तेफेकवाक्यतां गताः
१ ख | शराङ्धकम्तपे श्रादकालमिगीयप्रकरशम् । ९९९
षन्तः मन्तनर्कन्ाः । दाघ्रस्व द्चिरहितानामपि सद षोटश्भिः श्राद्धः भ पिष्डो करणस्य टादशाष्ट एव प्रश्रस्तः काल इद्याह । आनगयात् कुलधम्मर्णां प॑मां सेवाय॑षः सयात् । श्रम्वितेशच शरोरस्य दादश्ाहः प्रभ्रस्येते ॥ दृत्यनग्रिकसपिष्डोकरणकालाः । श्रय साभ्भिकषपिष्डौकरणकानः । नाह लघृहागौत । श्रनद्निम्त् यदा वोर भवेत कुखात्तदा गौ । परतश्चदग्मिमान् यम्तु जपतत वे मपिषण्ड़नम् ॥ भच ग्रहौ श्राङ्ककन्ती यद्याहवनोयरदितः प्रतशाहतनौयवान् सभेत तदा म कना तस्य प्रेतस्य श्टनाहदििविमादारभ्य पर्ये पुणं मपिण्डौकरणं कुग्यात् , षा । यजमानेाप्रिमाम राजम् प्रलश्ानप्मिमान् भषम् । द्वादशारे भवेत् कायं मपिण्ड़ौकर्णा सते: । चच तारादारभ्य इव दिने हति वेदितव्यम् । रह् काल्यायनः। एकादशा नि््व्ये पृणं दग्नोद्ययाविधि । प्रक कुर्वयोलाप्रिमान विप्रो सातापिकाः मपिष्डताम्। श्रक्ञाभिप्रायः। श्र्रिमता द्यमावाम््ायां पिष्फपियभ्ः पिषड़ा- नाराकं कर्लव्यम् । तच प्रमो तमातापिटकम्य मपक्ञोकपित्रा दिवत् न॒ चाह्ृलसपिष्डो करणयोम्तयोदंरश्रादादौ देवतालमुपपद्यते । तम्प्र
१.९ चतुव्गचिन्तामगौ परि रेषखणड [५ ° ।
पपिण्डोकरणोश्नरकालिकवसमरणत् । श्रत पिण्डपिदयन्नग्राद्ये- लापे मग्डदिति मला श्रप्निमान् विप्र एकादशाहकन्तयं प्रेतकायं निवल्य दभत् प्रागेव यक्षिन कस्सिन्नयदनि मातापिषाः सपिण्डो- करणं कुखादिति। ग्रपरग्रहणमुपलक्तणम्। सजियादिष्वपि न्यायस्य तष्यत्वात् । पच्चान्तरमाद हारोतः। या तु पृत्वममावास्या तस्यामिति । श्रतएवार जाबालः । सपिण्डोकरणं कुयात् पूवं दर्भैऽप्निमान् सुतः ।
“ परते दशराज्स्य पणव तु तचापरः ॥
ष्टताहमारग्य यह् शरातं तस्मात् परता यः प्रयमे द्र भषेत् तस्मिक्नप्निमान् सुतः पिताः सपिष्डोकरणं कुथादित्यथः। दणरा्- ग्रहणम चका लोपलक्णार्थम् । तदेवं साग्निकस्य जयः सपिष्डो- करणकाला उका भवन्ति । “"दादणारः, दशादात् परकालौनाया श्रमावास्ायाः पुत्वं कमणः, दाहात् परामावास्या चेति'' ॥
दति साग्निकसपिष्डोकरणकालाः । दति चेवणिकाणणम् ॥
श्रय शूद्रस्य सपिण्डोकरणकालाः । तज सपिष्डोकरणं कन्तयमित्यमदत्तौ विष्णः । म्त्वल्णै हि श्राणा इ्ादेऽहनि कौस्तितमिति । श्रमावास्याभाद्ूकारिगद्रविषयमेतदिति दङ्काः। वषनबलादथो च - मध्य एव श्राद्करण । दति शद्रस्य सपिष्डोकरणकालाः । षति सपिण्डोकरणकाणाः ।
५ यर || श्राङकस्पे श्राङधकालनिञयप्रकर म् । ६०१
तदेवमेते सपिष्डाग्वाहायक-साधारणसश्नकाभयविध-पार्व्बण- ठृ दडधिकमाङ्-काम्य-रषाव्षरिक-श्राद्धानां नवग्रादषो इश्राङ्नोन्येत प्रसिद्धानां सपिण्डोकरणएस्य शास्पिन् प्रकरण काला; प्रतिपादिताः । श्रथान्येषां आ्आद्कालेषु वक्रयेख्िदमुखते। तोथश्राद- पडि खाद् - दैविकश्राद्-याजाग्राद्भ-जोवश््राद्-गो ख्राद्ानागम्बधिकारवाक्याप- दिष्टा एव काला दति ते विरेषाधिकरारप्रकगण एवे निरूपिताः । तजर च॒ श्रकाले कालेवा तौयप्राक्नस्तदनन्तरमेव तौयश्राङूकालः। श्रकालेऽप्यय काले वा तोयं श्राद्ध यथा नरे; इति मत्यूपुराणसप- रणात्। पापत्तयायच्छद्धिव्रतसमापी ग्एद्िश्राद्धकालः। “राद कुणादप्रतान्ते तु गोरिरष्ान्नदक्तिणाः।'' इति जाबालरवचनात् । परोणनौ यनन्तह् वताधिष्ठितं तिथिवागदिकं देविकम्रङ्खस्य काणः । तत्रित्यस्राद्वच्क्राद्धं दश्रादिषु च यत्नत इति भविग्यत्पुराणएद् शात् । तोथेया ्रादिनात् पून्वदिनं, समापिततोथया्रस्य गटहपरवेशामम्भर- दिनश्च याजाश्राद्स्य कालः गच्छ गराम्तरमित्यादिभविष्यादुराणस्य यः कञचित्तौचयाजामिग्या दिब्रह्मपुराणाग्निपुराण्योख श्रवणात् । श्ररि- एदणेनान्मितमरणकानस्य मुसुक्तोरत्तरकालः जोवच्रादूकालः। “जोवच्छरा दं प्रकन्तययं' दृत्यादिभविष्धत्पुराणादिप्रतिपादमात् । कस्य- विद्रद्मणः समागमममृहममय एव गोष्टौग्राद्धकालः । गोष्टां यत् क्रियते श्रादधमिल्यादिभव््यत्पुराणोक्ेः। सन्यामाङ्गानां षोट्ग्रम्रा- दधानां दैवादिश्ाद्धाष्कदिनान् प्राचौगदिनमेव कामः। दैवादोनानत सन्यामादित्यारिम्मरणात |
हुति दवनाप्रकरणा जिरुपितं।
१०२ चतुर््गचिन्तामणो परि परेषणणे [५ ० }
श्रयातः सद्यासविधिं याख्यास्यामः। प्थुनान्दौमुखं राद्ध मित्यादिना शौनकवचनेन दु्मैरण््तानां पातकविशेषवर्तां शताहमारभ्य संवरे पुणं या का चिच्छुकरेकादभ्ो म॒ एव मारायएबलिमन्नकस्य श्राद्ध कालः| तथाच भविष्योत्तरे दुषल्युर्टतान् पापविश्रेषकारिणदचानुक्रम्याकरं।
पूणं रुंवरे तेषाम काय्य दयालभिः । एकादणनैः समासाद्य श्रक्रपत्स्य वे तिथिमित्यःदि ॥ दति तौ यश्राद्भादिकालाः ।
दति वेशरेषिकश्रादरूकालाः ।
श्रय मुख्यकालातिक्रमकालाः। ते च गाणा वाचनिकानुकख्यिकाद्यति दिप्रकाराः । तत्रेदं तावद्िषाखते मुस्यकालासम्भवे गेाणएकालग्रहणं काय्ये न वेति। ननका मुख्यः को वा गोणः। या विहितः म मुण्यः। वधा टृद्िश्राद्धारौ प्रातरादिः। यश्चाविहितः तत्समौपवर्तां तेष्ठेवाङ्ग- भात नोयमानः सङ्वादिर्भाणः । तदाह जिकाण्डमण्डनः । ` सखकालादु्तरो गौणः कालः पुत्वस्य कमणः यदूागामिक्रियामुस्यकालष्यायन्त राखवत् । गेणकालसवमिच्छम्ति केचित् प्राक्रमकष्मणोति ॥ शरस्याथेः। पुत्वीतरयाः कम्मणोयेः सखकालस्तसरादु परतनः ' खन्तगकमखकालाच पुत्वभावौो पुतव्वापरयो; कश्मणोरन्तराणकाल
५ ख० | श्राडकल्ये श्रा द्वकालनिगयप्रकरणम्। १०१
दृति यावत् । स व्यस्सिन् कि गाणो क्रयः यद्वा चयोक्षा- म्तरालवदागामिक्रियामुस्यकालष्यापि प्यस्मिम् कश्मणि गेणकालतां मन्यन्त इति । कथं प॒नरनगकममकालस्य पुमवकम्मानु्ठामा पहलमा- ह्योत येन सखकालात् प्रच्युतं प्यं कम्म तावदिनष्टपराय उक्षरशच खकालाप्र्युतत्वादविनष्टपं । तज यद त्तर कमपकाले पृष्ठ क्रियते तदा विनष्टममापामायमविनष्टविगाग्नमं प्रसजेत । तग्लभोवना- प्रया अओवनमरणष्यापक्रमः । उक्तरकमोकाले दइयेारवकाश्े सतोद- म्यते म ॒एनरषत्यपि तद्धिजिति । नगु मुलकालमभूौपविनः कालब्यामिघवाविनग्धतपट िखभ्यला घ्ना क्िकमेवेचितं । मादेव । तापि तच बालानपकालेापलक्तणोगभ्रतयातपमादवादिगणोपमौतया सकिक्या प्रातरादिशरष्दपरदृत्या लस्य गोणत्वाक्रिन विरष्यते । नमु तस्यानपद शात् कथ यादययमाग्र्काते | प्रतिगिधिन्यायनेति ब्रमः । गन्तव त {रे यथाकथञ्चित् सादृ ग्यान््या्कादावपि कदाचित् प्रात- रादिशब्दाः प्रसश्येर्। किमतानिषटं, फ्रिधत् एव हि कद्ासिदत्यक- सादृ वतः प्र्ुरगोाणप्रयोगमङ्िनिः सक्वादरलाभ। तदेवम- स्मिन् मंग्ये कचित् पर्ष देदिकं श्रादधमित्यादिकानमयुक्त वाक कालं प्रति क्णो गुणभावेन तिधानं मला प्रधानश्डेतविहितकाला- तिक्रमे गण्डतकषठनुगरष्ाच फालान्तगानुष्टानं भ काय्नमिति ए्यपलमभिप्रत्य मिद्धान्तितवान् । काले हि कमम चाद्यतेगन कमणि काननः। अतः कर्मणामेव प्राधान्यं कालसनुद्य कर्णो ` विधानात् । ततः कम प्रति दणएमतविहितकालातिक्रमे प्रधानम तक्षाम गेणकानेऽयनृष्ामं काये । कालानेः कष्णऽपि त्यागच्यान्याय-
¢ 1
ह०४ चतुर्वर्गचिन्तामणौ परि रेषखण्डे [५ अ० |
तात् । न द्योकब्यञ्नन विनाशे भोजनमेव संत्यज्यत दइति। तदयुक्रं । म तावत्कश्मुणोभावेना च पुत्वेपक्ता घटते । क्रः फलमम्बन्धात् । फलवतमन्निधावफलं तदङ्गमिति न्यायेन कालस्थेवाङ्गलात् । न च कमणः कालाथतया परायवात् फलग्रुतिरथवानुवाद दरति वां । कालस्य फलवत्कम्माधेलावगमाभावात् । नापि कालभावम्य गृणो- भावेनेक्रः सिद्धान्तो घटते | श्रसिद्धहेतुलात् सपन्यामात्। न च्यव कालानवादन कम्मं विधौयते। कालस्यान्यतः प्राञ्निविग्दात्। नन कालस्य वाक्यान्तरेण प्राघ्यभावेऽमावास्यादिरूपेण लोकव्यवहागायं सवं्ञातस्यानुवादा भविष्यति । मैवं। लाकभिद्कालखकूपान् वादेन कममविधा तस्य खयमेव फलतया फलवत्कष्माङ्गताभावेन च विधरगा- नथेक्यप्रमक्रः स्यात् । किञ्चास्मिन् कश्मष्टदेशस्य कालस्य न कम्मा- म्तरमम्बन्धो घटते। तस्येतत्कस्मानष्ठानानन्तरमेउ वित्रक्तितलात्। नन्वव तहि यजेत खगकाम दत्यवापि सखगैकामिनमनृद्य यागविधरवधार- णात्कथ न विधेरानयक्यं । उच्यते, यद्यपि खमकामस्याटेग्यतया वाक्याच यस्तथापि भावनायाः प्रथमं भायस्यापेक्तणतात् परुपस्येव सिद्धरूपतया तदनदवात् खगकामवत्कामना विषयग्रत; स्वर्ग एक साष्यसेन समथ्यते । खगकामम्तु पृनवेमिदध एवानूदयते । यथा नारि- तेष्णोशस्रविजं प्रन्तोत्यादो विशेखाणाण्टरलिजां प्राप्नवादप्राप्न- विण्ेषणमा परं वाक्छं, एवमिहापि । तदुक्र मण्डनमिग्रेः । श्रपेक्तितवाद्भावयस्य कामश्रन्दा टि तत्पराः | विश्ेषणप्रधानल्ं दण्डोत्यादिषु दग्रितिमिति॥
५ अ० |] प्रादकन्पे श दकान्निनेयप्रकेरशम् | ३०५
श्रतः कानानुन््ादेन त कश्मविधिग्हुक्ं । तदेवं ययोक्रपूलौ- त्तरपक्तावयक्रैकाउच तदि तौ युक्रो उच्यते । तत्र तात् पु््कपततः। नित्यनेमित्तिकरेषु श्रावग्यकखन प्राप्रेषु तादुग्विधस्वदहपनिन्वादायं यथा शक्रया दित्युपबन्धं विहितायां मम्पन्ना तक्षदु शप्रतिनि धिषे कन्तव्यमिति स्थिते मुस्यकानामम्यत्तौ गाणकालग्रहणं कार्यम् । तदाद बिकाण्डमण्डनः | मुस्यकाले यदाव्ण्यं कम कन्तः न ्रफ्यते। गे}णकाने;पि कन्नव्यं गणो, चदु भो भवेदिति ॥ ॥ देदृशःः मृव्यकानमदृण्रः। शअनेनाम्य प्रतिनिधिवयःग्धता दशिता । सतयोऽपि गाणक्ानगररण द्यन्ति, सयाक्यञ्चिन्कत्तवये नित्य क तिजिनता । न प्राप्नस्य विनापाडम्ति पेटकस्य वि्रषत इति ॥ तया । दिनाद्विनानि कम्भाणि प्रमादादन्तानि वे । यान्याः प्ररगं यावत्तावत् माणि कारयत् । म^राच्यान क्तव श्राद्धं खम्न् विचक्षणः ॥ टृत्यादिकः म्पात्तभन्ध्यादिकानपिःषनिषधस।गौणतन तन्कान- गरदणप्राप्ना समत्यामेवावकस्यते । निन्यनमिल्के च यथा कुणा- दित्युपवन्धमामय्थात्नि्यवद्श्नातान्ययङ्गान्यनिल्यानि भवन्ति । तदाद पठानभिः) प्रधानमहितान्यङ्ानि भवन्ति न भवन्ति चनि" नन यद मुस्यकानातिक्रम गोाणकामनग्रहणमविर्धं तह द
पणमामप्व्वणग्राददौनाममावरास्यादिव्रिहितकानानाम् प्चम्या- ५)
६०६ चतुरवगेचिन्तामगौ परि गेषलण्डे [५ ० |
दिकर्तवयलं प्रसज्येत । का नामैषा प्रसक्गिः। श्रभिमतमेव हि गण कालसोकारवादिनस्तदन्ष्टानं । एतच्च गोाणकालग्रदणं न काम्येषु । तच हि सव्या का पहारशक्स्येवाधिकारप्रतिपादनान् । गौ णकालगररणेन कषोनष्ठाने कञथिदधिगेषस्तिकाण्डमण्डनेनो कः । प्रसङ्ग दच्यने । गाणे- ववेतेषु कालेषु कम्म चादितमाचरेत् । प्रायित्तप्रकग्णप्राक्तां निष्कु- तिमाचरेत्। कालान्तरे चोदितं कर्मत पुदीक्रनवेरेपु गणेषु काले- स्वासरन् प्रायधित्तप्रकरणोक्रां निर्कतिं प्राय्चित्तमाचरेत् । पक्तान्तर- मपि तेमेवोक्र । “प्रायशित्तमषृतवा वा गोणकाले समाचरेत्" । च्रा- त्वा इत्च पूत्वकालताप्रतो तिर विवक्तिता । तद वं गो एकालग्रहणे प्राप विधौयते । स्यच मप्तम्यन्तनिरटि्टकालम्यानपाद यवेन {टं श्ैकसखभा- वस्य निमित्तवेनाभिधानादधिकारिविग्रेषणल् विडितकालमन्तरेणा- धिकागभावात् कालान्तरे कतमकृतमेव स्यादिति गौणकानग्रदणं न काय्य । विह्ितिकालाभावे चाधिकाराभावः मान्तपनौज्जाधिकरणो प्रापणावनिमित्नस्येत्यच ख प्रतिपादितः । श्रतएव नेागाक्तिः । गणितात् भ्नायते कालः काले तिष्टन्ति दवता; । वरमेकारतिः काले नाकाले लन्केारयः॥
यत्न जिकाण्डमण्डने
गेएकानग्रहणम्क्र त्यल्येप्तन्यायगेवमिद्धान्तमभिमन्य नोक्रमि- कपे लणौयं । यन्तु यथाकथश्चिदित्यादि स्मरणं न तच गेणएका्न- गणं प्रतप्यते किन्वयदणमेव । यतस्तस्या यमय वगम्यते । खकालं प्राप्तस्य कण मुख्यद्र याद्यमम्पन्तििशात् लेपोऽननुषानं न कार्य ।
५ खर || खाडकम्तपे प्राडकालमिगेयप्रकरशम्। ह०७
किन्त स्वकाल एव यथाक्यश्चिकरस्यद्रवयादिसदृण्डव्याकरोापादानेन किञ्चि द्रिफलमपि कनव्यमिति। यख दिनोदितानि कमाणोत्यारिव- चनं, तेन न मन्वष्वपि कम्मेमु सवषा गोणकालानां गोणलप्रयकतया ग्रहणमुच्यते । किन्तु केषुचिदेव कममसु किञ्चिदेव कालान्तरमन- कल्प्वन मस्यकानवन्ायादपरामेव विधौयते । श्रतान्येव तद्म बलेन मंवसगनमामति्यादिकालगिगिषतिरितान कम्मापि क्का म्नातिक्रमे कानान्तरऽपि कणु यश्यमे। यम्त् मन्ध्याराेः राड निषधः साऽपि रागप्राप्रस्य भक्तणाररिवि न्यायाभामादिना भाप्रस्यो- पपद्यते। श्रयवा द्रव्यं ब्राह्मणमम्पनिः श्राद्धं प्रति र्विशु ह। श्रकाले यदिवा काले तोशा मदा नरः प्रातरवाङ्कि कर्य" टृद्यादिभिरपराषव्यतिरिक्रकानप्राप्ष्य प्राद्ूम्य मन्ध्यादिकालेष्वयं प्रतिषधः। यत्त॒ मप्यकालातिक्रमे नित्यनेमि्लिकानां गाणकाले- ऽनष्ठानं दृग्धते तत् क्रचित्त् गदापरिहागमनःपगितिषा्यं, कचिचा- मुकन्पत्वन कालान्तर विधर्त्यिनवद्यम् । उपदिषटकालातिक्रमे चाधि- काराभावादप मग्यद्र्यानाभान्यकालानिक्रमा न कां; । एतदव च मन्द दपुन्धकमृपन्यम्य काष्डमण्डने निश्चितं । मुप्यकाने इ म्यात् कानातिक्रमो न कायः । धनं नैव लभ्यते उन्कानद्र- व्ययो; कस्य मृष्कालं गाणतापिवा। म्यकानम्प श्रित्य गोणमणम्त॒ तद्धनं । न मुग्यद्रव्यलामन गाणकानप्रतोत्तणं ॥ तद यमेन (द्ध वचनमन्तरण गोाणग्ररणं न कां, मनि तु उशन
नेषणम्य तपमात्परम््ापि वा काण्यमिति ।
३०८ चतुवर्गचिन्तामगौ परि परेषरवगढे [५ ख|
तचार व्यप्र ङ: ।
दय पहरण श्राद्धे तु श्रशोचं जायते यद्ा।
श्रागच त् वयतिक्रान्तेतभ्यः श्राद्धं विधोयते ॥
मुग्यकालिकेपक्रमात् प्राग्यदा ग्राद्धाधिकारिणामगाचं जायते।
नदा सुख्यकालप्रत्यासन्ने श्रगोचेन चादू पिते श्रभोचापगमानन्तरकाल एव पकं कष कायमिल्यथैः । थत्व [वचनं ।
तदरचेत् प्रदुग्येत केनचित्सृनकादिना
स तकानन्तरं कुयात् पनस्तददरेव वेति ॥
त्र तियिपत्तस्वा दि शरन्दोक्र नि मित्तान्तरविप्रिते मुखष्यकालपिषये
दति पत्बेवचनाविराधाय कन्पनोयं । एत ख पत्तान्तरचयार् क्रियमाण- प्रतिमामिक-श्राद विषय । तच मामस्पष्टकालःभावेऽपि पचतिथिमा- चस्पुषटस्यापि ग्राद्वालात् । श्रतएवाद देवलः । पत्त टति म्टतकष्त- कार्यां श्टताहापघाते तदतिक्रम्याभचनिटनौ ग्रां कनतव्यमितयुकं ¦ तत्पाक्षोपक्रमाननि मन्तणादा पृत्वमेवाओदव्रिज्नाने मति नान्तरकानं । तया च ब्रहमप्राणे ।
गो तमधुपकंस्य यजमानस्य विजः ।
पसाद शाहे पतिते नाशोचमिति निखयः ॥
1 .ददगहोतदौचस्य चेव्रिदयस्य महामखे ।
छानमवग्टये यावन्नावसस्य म विद्यते ॥
मिदटक्ते हच्कृहामादे ब्राह्मणादिषु भाजने ।
गदो तनियमस्यापि न स्यादन्यस्य कस्यदित्॥
५ श्य ‹] श्राद्धकन्पे श्राद्कालनिगयप्रकरगाम् | १०९
न्टिकस्यायवरान्यस्य भित्ताे प्रम्यितस्य च ।
वानप्रस्थस्य वान्यस्य माधिकारम्य मवद ।
प्रतियदाधिकागख निटरत्तम्य न विद्यते ॥
गामण्डमादो वेश्यानां र्ताक्रालाव्ययादपि।
निमन्तितेषु विप्रेषु प्रारस ्राद्कम्मणि ॥
निमन््रणाद्धि विप्रस्य खवाध्यायादिगर्तम्य च।
दहे पिदषुं तिष्ठ नागरौचे विशत कचित् ॥
श्रपि दाटग्पदोजोश्च द्तके श्टतके तथा |
श्रविक्नाते न दाषः म्याश्कराद्धादिषु कदाचन।॥
विक्नाते भाक्ररेव स्यात् प्रायश्चित्नादिक तया ।
भोजनात् समभुक्त िगरिद्तुविपयते ॥
धद्ा करित्तदाख्छिषटगषन्यक्ता समाहितः |
श्राचम्य परकौयन अन्नन प्रया टिजाः॥
¦ ववारयभ्नयो मध्य सतके सति वारा ।
ग्रषमन्नं परेर्दय दादरन् भोक्रख न स्पशत् ॥
श्रत निमन्तितेषु विप्रषु प्रारस श्राद्कम्पणिः' एति तहूयोप-
न्यासान् पाकारम्भात् प्राक् यदा निमन््रणात् प्रस्य कमममाप्तग भाचाभावः, यदा तु पाकात्पव्वं निमन्त्रणं छतम्तदा पाकारम्भपरस्टव्या कमममाप्ररा्ौचाभावः तदादिपकापक्रममयैव प्रथमावर्यवरूपलन ग्राद्धागम्भाभाव्व । भाजनाद्धं तु मन्भृक्ते यदि दातुः किरिपद्यल टत्यतम्य तन्कानम्टनदादमपिण्डनिवन्धना भेोषव्रिषयतम श्रादुगदन- ताशोचश्रषयत्यन वा निमन्तितेषु विप्रखित्यादिना पु्वीकेन ५३
१९० चतुर्व्गचिन्तामणौ परि रेषणे स ०५||
विरेधपर्दिरो विधयः । शेषमन्नं परेदंयमित्येतन्न भोक्णद- व्यतिग्किजन्ममरणविषयं । दान् भोक्त न स्युशरदित्य्र दोष दृति ग्रषः । श्राद क्रतुः । पवमद्भन्ितं द्रयं दौयमानं न दुष्यति! उकरमिदमभाचदू पितऽ्धिकाग्णि मुष्यक्रानमतिक्रम्याभेचनि- द्रत्ता श्राद्ध कलनयमिति । खदम{घन्च भाश्यया महवाधिक्ागत्तम्यां रजादभननिबन्धनागएचिचदू पितायां मुव्यकालमतिक्रम्याप्रचिचनि- ठृत्तावेव श्राद्् कत्तव्य प्राप्न रजस्वनापतिनेत्रैकाकिना मुग्यकान् एवामग्रा द्धं कत्तयमित्यादेाग्रनाः । श्रपत्नोकः प्रतामौ च यम्य भाया रजम्यला। सिद्धान्नन न क्ूरात श्रामं तस्य व्रिधौयत दति॥ श्रस्यामद्रवग्राद्धविधः कविदुपमंहागपन्वेकमप्त्रादः। “श्राद्ध विघ्ने द्िजातौनामामभ्राद्धं प्रकौन्तितं । श्रमावाम्यादिनियनं मामं संवत्सराद् ते''। मामिकमावत्स॒रिकविपय श्रामग्राद्धनिषधः। श्रना प्राप यस्य भाग्या रजस्वला भवति तस्मिनेव दिन श्रन्नर्नेव श्राद्ध कुयात् नामेन कालान्तर वा। खत्यन्तरे । श्रान्दिके ममनप्रात यस्य भाग्या गजस्वनना , पञ्चमेऽरनि तच्छराद्धंन कु्ात्तन्मतऽदनि ॥ तद्धतुः प्रत्यान्दिके श्रपतरा पन्न स्वयसव आकर्ष यदि,
“श्रपुत्रातु यदा भाव्या मम्पाप्रे मेनगान्विकरं । गजस्ना भवेत्मा
५ य° |] प्ाद्रक्तये श्रादकालनिगागप्रकरगम ३११९
हिनतत् कुशात् पञ्चमेऽरनि' दति गोतमम्प्रणात यद्रास्नरजादण- नादिरूपे ग्रादकप्र मत्यामग्राद्धं कत्तयमिति प्रत्त न्तिति तदमा वाम्याद्कानिकमेत नतु यन्प्रनार् कालिक मापिकं मांपत्पमग्किश्च तदपोत्यथः । किन्त् तेन् पक्ान्नव कत्तव्यम् । तक्यकमाखण ।
एकादट्ण्रत् मप्राप्न यदि तिघ्रः प्रजायते |
अन्य स्मिम्तन्तियि नमिन प्राद्धं कृखान प्रयत्नतः ॥
श्रन्यसिन' श्रनन्तग मामि । तन्तियाःमरनतिया तिन प्राक्
छपा वा म्रतस्तमान पत्त । गाद किप्नवरपरादनिक्रान्त 1 यदि तिघ्र दन्यचाप खग्यप्रट्ड वचना विराप्रायाणा चः, कन! भन- मेति त्प़िपो दर्यः ¦ ऋ्ाचनि(मत्तन विघ्रं जात मामिक्र(ववयु- ऽपि दलकानन्तगमव ग्रा्रानष्ान कऋय्ययुनङ्गवचनाक्रमनमन्धयं । अतएव दवम्वामनाणकर । एनन सय्यद वचनं सतकाराचविपिय, निमित्तान्तग्म्न् तदरविधात एकाद तुमप्रात यद्वि विघ्न. प्रजा- य न्या ग्दव्यन्तरवचन{मिनि। खत्पुनन्धा मच ।
श्राद्धविध ममुत्पन्न अन्तगष््ततकं।
अमागाम्यां प्रकरुराति प्रद्द्धावर मनाध्पणद्(नि॥
'अन्तरास्रतमतक्रः म्राद्धप्रयागमद्य पाक्रापक्रमान प्राक्त म्ननक
शतके वा जात। '्मावाम््ं अ्रमाताम्यायां | पङ्क द द्रानन्नरं | एन वि्नातम््रतारमावनससिकम्राद्धविघयम । शमा ताम्यायहष 1क्र- कादण्याः करष्णकरादृग्याग्रो पन्नम् ।
ऋपनेएत मर1च |
२१२ चतुवरगचिन्तामगौ परि परघरवगड [५ अ०।
श्राद्धविघ्र ममुत्यन्ने श्रषिज्ञाते श्ते$दनि। एकादग्यान्त् कन्तव्यं छृषणपत्त विशेषतः ॥ छष्णापत्त या एकाटृग्रो तम्यां विशेषतः कन्तवयमित्यचयः। पिद- काश्यप कप्पपकतस्येव ग्राह्यवान् । छष्कौकादभोतायमावाम्यायाः पिट काग दण्डापपन्यायमिद्म्बोद्धव्यम् । यन्तु षट रिश्ते । मामिकान्द तु सम्प्रात्रं श्रन्तरण्धतस्तके'\। वदन्ति ग्द्धौ तत्काय्यं दर्भे वापि तिचक्तणा इति॥ तावतेक्रान्यव तु पनः कुय्येदिति विदहितानमामिकश्राद पिषयं । एके दिषटरूपमामिके पृन्वमेवानुकन्पस्योक्रतलात्। अच ग्रद्यरन्तर- काना मुष्यकालप्रत्यासन्नवाच्करष्ठः। दशकालम्तु ततो जघन्यः। मुग्यकानप्रत्यामतत्यभावादिति मन्तं । तथा च खष्यव्ररङ्ः । प्रचौश्वतन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते । मा तिथस्तस्य कन्तवया न तन्या प कदाचनेति ॥ श्रयमथयः। प्रचौभ्रतन तादरहातव्ये। तन मुख्यकाले प्रद्यमम्भये प्रएद्धानन्तरं या तिथिः प्रतिपद्यते लभ्यते मा तियिम्तस्य कन्तव्या कम्म ङ्गतया नेया। या मुख्या तिथिरशौचदू पिता कदाचन सा नानृष्ठयति । श्रशौचाटूषिना तु मुख्या तिथिः मदानष्टयेति । तिथिष्कदरोा न कन्या विनाशौचं यदृच्छया । पिण्ड ्राद्धश्च दातं विच्छित्तिं नेव काग्यदिति। "यदृच्छया" खष्छ्या, राद्ध" ब्राह्मणतपण, चशब्दनाप्नाकरणएमपि
(९ मासिके चन्दिके तवि संप्राप मतस्ने रति ( खम)
दि.) श्राद्कन्पे शरादकाग्ननिगप्रकरणम् १११
कर्लव्यमिति,मम् ित्यति। आरद्धगब्देनाच ब्राह्मणनपणमातमु पचाग- द्यते! नतु मम्यायतया द्रौ करण-त्राद्रणतपण-पिण्डदानात्म- ककर्मतिनयममुदा यस्यैव मस्या्यैवात । विच्छित्तिं नेव कागयदित्य- व्यायमथः । छुक््म्य ग्रा ग्न्दाथस्य कत॑मशक्यत्वऽपि तदे रमां वा यथयामामयः क्न्धात् । स्रया कम्माविस्किन्तिं नेव कुखादिति। अतएञ निगमः ।
श्राडिताद्नः पिचचनं पिण्डेरेव ब्राद्ाणानपि वा भोजयदिति। तच यथयामामथ व्यवस्था | ततश्च द्तयपक्तामामथ प्रयमेक्र- प्रतौ लिजायते । तद्वाधौ मा अदित्यतदथमेनमभ्युपगन्तव्ये । नन द$यिष्यमाकेम्विधाचतृधादि विभागवचनेर्थ्ागिकंा दृएान्तमारूप्यक- न्यना म॒न्नकञ्च विभागा बाध्यताम् । म्यं । पार्भिषिकम्य प्रत्यत- वष्वनोपदिष्म्य वानवकाग्रत्ेन प्रह्य्तचन च यौ गिकात् कान्पनिकाशच बनोयस्वादव बाधः। जिन्त् परिभाषया यौगिकस्य बाधोमा [दि त्यतद्मेतर योगसिद्धाणथः । प्कन्द {गणा
श्र वननात्त पुष्वाद्ा बदपराकम्ततः परमित
'श्ावरतन' दिनम, दति द्िधाविभक्रम्याङको इिनायो यो भागो- पगन्न दृत्यकं मलम श्रय तिधाविभक्रम्याङ्म्तनौयोभा-) गाह दृत्यपरं मतं । उच्यते तच अ्तिः। पन्वाल् वरे दवान} मध्यन्दिगं मनव्याणामपगाह, पणां । नस्प्रादपराङ दद्रालोति। श्रत्र पश्च दपरमुसात्मकदिवमम्य पञ्चदप्रमृनपगिमिनं पु्वाह्ादिनाश्रस्त्ौग
भागान परिकल्पय क्रमादर उमानुषणटकैषु कमु विनिद्र ति
३९९ चतुर्वर्गचिन्तामणौ परि रेषणे [५ ख०।
रितिप्रतो तिजायते । श्रवापराहकाले विहितस पाव्वशश्राद्रस्य वास- रतो यां शमानतः कत्तयतेपदश्रकालं विनियोगप्रकरणे दश्यिखे । साऽपि चधाविभक्रम्याङृसतो योभागोऽपराज्ञ इत्यन्यत्रप्रदश्चतेना- मुसन्धेयः, दृति सदहाधिकारिभायादूषणाद्वाखाग्तरस्य वा रजख- लाभावे तदिषयव चनाभावाद्रजाद्भेनरूपविप्रापगमकाल एव्र कन्त- यम्। म चोक्रः प्रभामखण्ड ।
मप्रद्रा स्याचतुयैऽङ्ि स्नाता नारौ गजखखला।
देवे क्मरणि पद्ये च पद्चमेऽदनि प्रध्यति ॥ सल्यन्तरे |
ष्टतेऽदनि तु सम्पात्रे यस्य भाग्या रजस्वला ।
ओराद्न्तदा न कन्तयं कुखीत्तत् पञ्चमेऽदनि ॥ श्रधिकारिभाय्यान्तरयुक्रन तलधिकागानपगमान्स्यकाल एव कत्तं ।
दति मुष्यकालातिक्रमे कामनाः । श्रयाच कस्मिंशिच्कराद्् प्रातःकानः। कस्मिन् पून्वाहः कसिं
यिष्याङ्कः कस्िंथिदपराहहो विहितः । मायङ्लख निषिद्धः । श्रतस्तदिवेकाय पुव्याहादपराष्टो विशिष्यत इति । नन्वत्र ग्राद्धवि- षये पृल्धाक्षादपराहृस्य वेगिष्छमात्रमुच्यते । न पुनरः दविधा विभज्य ुन्ेभागस्य पूतव्वाटसभ्नकलमिति । भ्रयो्यते । दधा विभक्घस्य मासस्य भागौ पृष्वापरो प्तौ भवतः । तौ चात्र दृष्टानतौरतौ खसारूणादल्ोऽपि दिधाविभक्रस्य पून्वोपरयाभागयोः पञपराह- संज्ञकलङ्कमयत इति । तच ॐगिषयमातरण सद्याटृष्टानवोप- पक्तैः। सक्छ । तयाविभागाग्तरानपादानात् मव्वमाष्प्यानुरोघाच
५ ख° |] श्राङकरपे पाड कालनिणयप्रकर म् । ६१५
विवक्तितिविभागप्रति तिजयते । तद्राधो मा गदिषटेतदयमेवमभ्यप- गन्त । ट्ति जिघा विभक्रस्य छतो योभागोऽपराह्न दति मतं । श्रय विषमेभागैखतद्धा विभक्रस्य ठतोयोभागोऽपराह द्यपरं । तया च गोभिलः। एवाह प्रहर माद्धं मध्याह्न प्रं तथा। श्रा ठतौयादपराह सायाङ्कस्च ततः परमिति। अचर पर्यदयान् प्रभति साद प्रहरपरिमितं दिनभागंधरत्ाहम् । तदू ई प्रदगपरिमितं मध्या । तदू ङ दतौयप्रहरममािपययन्त- मद्धप्ररर्परिमितमपराल्ं । तदृद्धं प्ररमा सायाक्रमाङग्त्यियः। दति सतुद्धा विभक्रष्य दतो योभागोऽपराह एति मतं । अय ममविभनैः पञ्चधा विभक्रस्याङ्धथतयाभागोऽपराक दत्य
परमपि मत। सञ प्रतययश्रति; । श्रादित्यस् म तवः । यदेवेादेत्यथ वसन्तो यदा पङ्धाऽय छद्मा यदा मध्यन्दिनाऽय वषा यदापराहोऽय शगद्यदैवास्तमेत्यय रेमन्तः ' , दति। एवं पश्चदगशमुहटत्तममितस्य दिवमम्य पञ्चधा विभाग क्रियमाण चिमृङ्कन्तपर्मिताः प्रातरादयः पञ्च कालना भवि । श्च यद्यपि तस्मात्ते मध्यन्दिन एवादधोनेत्यनम्तगमेवाषायनस्याधा- नमम्बन्धो मध्यन्दिनिविधिः। गेषग्ूतया पञ्चधा विभागः श्रयत्। तथाहि प्रातगादिविहितः कम्मभिराकाङ्खित-स्वकारपरिमाणश्नाप-
(१) ए्तपथब्राह्य --- काण २, ्मध्या० र, प्रपा०२, छृ०८।
६९६ चतुवगधिन्तामगौ परिरेषलण्डे [५ ष्य० |
कतयोपजोखमानः सन्यैकाममम्बन्धितां लभते । श्रतएवायन्तिमुह- त्तपरिमाणावयवः पञ्चधा विभागः साधारष्परनेव दृश्यते । तया च प्रभामखण्ड । सुहटत्त चितय प्रातस्तावानेव च मङ्वः। मध्यान्त महनः स्यादपराह्लोऽपि तादृशः । मायङ्धस्विमहनत्ताऽय सव्वं कमवद्ष्कत दति ॥ श्रतएव तत्कालविदितिकम्ममाचोपयो गितामस्य विभागयस्याद् परा रमः लेखाप्रमत्ययादित्यान्महन्तस्य एव च। प्रातस्तु ष स्मतः काले भागश्चाद्धः म पञ्चमः। सङ्गव स्तिमुदह्ध नाऽय मध्याङ्धम्तत्समस्ततः । ततस्तयो सुत्त तपराह्ो विशिष्यते ॥ पञ्चमेऽपि दिनांगायः म मायाह इति सतः यद्यदतपु विहितं तत्तत कुग्याद्ध चक्षण टृति। उदयमानस्य भास्वन्प्रण्डनम्य रेखावःप्रकागमानः प्रयमापनम्भ- योग्यभागो 'लखा'। ` ्रादित्यार' श्रादित्योदयान। तथाच लेवा- प्रमत्यादिन्छादखाद्ारभ्य य तच मुहत्ताम्त प्रात.मज्ञा भवन्तोत्युकर भवति । उकं दि स्कन्दपराणे। लखाप्रभुत्ययादिल्ये चिम् हत्तात्यित तु 9। प्रातस्ततः सखतः काला भागयखाङ्ः स पञ्चम दति। यद्चरेतेषु प्रातरारिकालेषु कषमं विदतं तत्तदतष ययेषु जिमुष्टनेपरिमितेषु कुया दित्यथः।
५ खर || श्राङधकल्पे श्रादकालनिगेयप्रक्षर शम । ६९१७
अय ययोक्षवलन प्रपश्चमिताः पृत्वाहादिकालाः कन्पा एवाखखय- न्ते। तच दिघाशण्िभागे भाखनष्डाना दं ्रनिरौ त्तणादागग्याष्टम- मृष त -पुन्यादंममाप्निपय्ेन्ः पुत्वाह्ः । चिधा विभाग लखाप्रकाशरात् प्रभृति पश्चमुहन्नावसानावधिः । चतुधा विभागे तत एवारभ्य पष्ठ- महन्तं टतोयपादयपुव्वाद़ममा्निपययन्तः । पञ्चधा विभागे त्रदया- दारभ्य षण्मुह्ृत्तपरिमितस्य कालस्य पन्वाहृवं वक्रं । तदा हि यौ गिकीं ठत्तिं परिकल्प्य पृव्वाङ््बदस्या्ा वाच्यः । यद्यपि दिनाद्यस्य मुहत्तषटूस्य प्रातःसङ्गवात्मकमश्नादयावगेधाऽद्ि तया- पमौ नियोगविरोघौति म पुत्वाहमंङ्नानिवेग्रपरिपन्थितां प्रति- पद्यते ।
दृत चतुच्विधपुत्वाष्टविषेकः । श्रय मध्याङ्ूकन्पाः |
दविधावरिभागे दिवमस्य मध्यमच्तणादुभयता मध्याङ्कविरदितकम्म- प्रयोगपय्थाप्ना मध्या्कः। न लाच विर्द्धमन्नान्तरनिवेक़ाऽणम्दुपयः । विधा विभागे षष्ठमुहृत्तादारभ्य दग्रममहन्नावमानावधिग्ध्याङ्ः । चतुद विभागे षष्ठमुह्टत्तटनौयपादेत्तराङ्कादारभ्य दग्रममुह्टत्त- दितौयपादपुद्धममािपरन्तः । पञ्चधा विभाग तु षष्ठमुह्नादा- रण्य दग्रममुष्टनसमािपय्यन्तः ।
ट्ति चतुव्विधमध्याङ्धवित्रेकः । ^ अरयापराककन्पाः ।
दविधा विभागे श्रष्ट्ममहनात्तगाद्धादारम्य पद्चिममन्ध्यारम्भपश्य-
ˆ ३१८ चतुग चिन्तामणौ ५९ प घर्वगढे ५ अअ०।
न्तोऽपगक्तः । विधा विभागे वेकादश्महनादारभ्य पञ्चिममन्ध्याप- न्तः । चतुधा विभागे दशममृहन दितौ यपादोत्तराद्धादापभ्य द्ादश्र- मृहनाद्यपादावमानपव्यन्तः । पञ्चधा त्रिभाग दश्रममुह्तन्नाद्ारभ्य
टादणम हत्तावमानपय्यन्तः ।
दृति चतुविधापरान्न पिवेकः ।
श्रय मायाङ्धकन्पाः |
रय मायद्ाल्ता दिधा चिधा विभाग तकानविडितकश्प्रयोग- पव्या प्ाऽम्तमयात्पूत् कन्पनोयः। चतद्धा तु त्रिभागे दादगरमृहत्त- द्वितौ यपादादारभ्य सृय्याम्तमयावधिः । पञ्चधा विभाग चयोदश्- मननादारभ्य सरयास्तमय मायल टरति। एते च पून्याादयो व्यमाणव्रिनियोगानतिक्रमण यथानाभं गारा;। प्राण्रस्तयतारतम्यक्रमेण च यो यं कानमपच्य सृच्छः म तस्मान प्रशस्ततरः । मदावधिवचनेन मतः कान्नम्य पुव्वाहतव प्रमिते तदे कदेप्रस्यापि प्रमिते पून्वारलं । यया हिमवत् कुदरगाद्ारभ्य पन्वमम्द्रमोष्नो जनलप्रतारििपम्य गङ्गाच प्रमिते प्रमितमेव तदन्तद(िनः प्रवाहेकदगम्यापि गङ्ावं। कथयमन्यया गङ्गायां क्षामं कुष्य दपगान्न (पल्यज्ञमाचरद्विति विहितस्य तदकदेशऽनष्ठाने विः मिद्धिदृष्यते =। कंचितसेदायतद्कदग्रयोः माधारणग्र्दाः | यदकमाचार््ेः | तिन्दौ च ममृदाये च तोयश्ब्दा यथष्यत । सम गद्रव्यरू पत्वाकृकरं वाक्यं पदं तयेति ।
५ च्य" || ्रादकफम्प श्राद्रकाल्तनिगयप्रकरगम् | ११९
श्रता ऽवाम्तरापधित्रचन-प्रमितपुन्वाेकरे शान्त र निकनकत्वेन वा खाभिधघयम्यापि प्राग्म्यप्रतिपादनपरचन चाथवत्यं वक्व्यम् । ताय प मरावधिवचनानयक्यवाधौ स्यातां । श्रतेाऽवान्तराव{घिवचनं ्ररस्ततग्वाथमिति निश्रौयते। श्रय कुतपकालाः । स्कन्द-वायपुगणयोः । कु यत्र गोपतिभाभिः कान तपति कण ।
५
"कुः प्रथ्यौ; ता, "गोपतिः खः, 'गाभिः' स्वकोयेः करैः,
म कालः कुतपो ङयम्तच रन्न महाफलम् ॥
'कार्क्छन' सम्या, यस्पिन् तण 'तपति' उष्णां करा(त, स कालः क्नपो यः । तदनेन कुतपशरन्द निव्वचनं एतं । निरूपित कुत- पाऽयमिति। मनच्च्छायामङ्गोचादितममष्य एव हि खयः रत्नां प्रययो तपति, श्रता दिकममध्यः कुतप दत्यरममा निद्धारिता भवति। मच म॒हत्तपरिमितेऽपि स्वन्पमनुमन्धायो पचारतरत्या स्णणग्रन्द नाक्रः । उक हि वायुपुराण एव) मृष्कलात् मप्रमादृद्ध मुहन्तात्रवमादधः। म कानः कुतपो ज्रयः पिणं दत्तमत्तय{मिति ॥ प्रभामणण्डऽपि । श्रक्ोमन्ता व्िष्याता दग्र पञ्च च मन्वदा। , तवाम म॒ह्ना यःम् कालः कुतपः स्फतः॥ दद्पाचादिकं तु कुनपपदश्रश्यमष्याङ्धवाखतम्ितवान् प्रयक्कतु- म्क्य{मिति मध्याङ्कप्रमद्ाद्देव लिख्यत ।
न~
न्न ~ ५.
, चतुपगचिन्तामगो परि पो षग [५ प° |
कालिकापराण । ब्राद्णाः कम्बला गावा रूप्राग्यतिययोऽपि च। तिना दभाश् मध्याद्धः मर्दते कूतपा; सपना; ॥ प्रभामखणड । मध्याङ्धः यडगपाचञ्च तया नेपानकम्बनः । र्णं दभास्तिना गावो दौ द्चिश्याष्टमः स्तः पाप कुत्सितिमिव्याद्स्तस्य मन्तापकारिणः। च्रण्रावते यतम्तम्य कुनपा दृति विश्रताः ॥ काषोतक्िना तु तथान्यः कानकम्बल दति परितं।
दृति कुतपः।
श्रयेतेषामपगानादिकानानां पात्रणणदिपु श्रादषु नियोगः कथ्यते। तयार शातातपः ।
श्रामग्रादन्त् पुलनाहे प्रातद्रद्धिनिमित्तकम् । मनुग्प्याद)।
पत्वा माटकं प्रादमपराह तु पाच्चणं |
एकेादिषटनत मध्या प्रातटद्धिनिमित्तकमिति ॥ श्राह माकण्डयपरा |
्रक्रपतचस्य पृत्वा भ्राद्धं कुखीादिच्तणः ।
रृष्णपक्तापराह तु रोरिणन्त् न सद्गयेदिति ॥
अच प्रुक्रपते पु्वाहान्तगतं कुतपपृत्वाद्ं एव पात्वणमेकेदिष्
वा अ्रादमागम्णौय | छष्णपरे चपराहान्तगते कुतपो त्तगाङ्ध ए३।
[# ख । ख्राद्कन्त्े श्राद्धकारनिगयप्रकरणम्। ६९१
एतच्च वचनं पाव्व॑ण कुतपस्य न्यादुमेकाटिष्टे तु पगे प्रापयितुं । वेपगौयन टि पूत्वापगद्धयोः मध्याङ्धापराहा विष्यन्तराद्व प्राप्न । श्रवा प्रक्रपक्तम्धत्यनन तत्पत्तविशितं देविक श्रादधमुपलच्य ुत्वाह्ो ्िधौ यते । छृष्णपकत्यनेन पेटकमुपलच्यापराङ्ञ इति । एवश्च विर्टन्तराव्रिगाघनैव मत्याङ्गतौ मध्याङ्भापराहयो च षायितौ न भविष्यतः । तचापगहम्य तातरद्विनियोगो [उव्रिखते ' गशरातातपः |
दभग्रादन्त् यत् भोक्त पाज्वणं तन् प्रकौर्तित । ५
अपरा पिहृणान्त् तच दानं प्रपरम्यत दृति॥
य्पटरपिरयज्ञानष्टानर हिता प्निकटकं सो प्दरादिकरकं वा
दप़म्राद्धं तचामाताम्यायामपगाक पिष्डरपिटयन्नन चरन्तौति कन्प- स तकारोकापगाङकानानण्यपिषडपिटयश्नो त्तरकालेन विधः, तदम मारेरोत विधा रिभक्र्याङ्ककतौयभागा ययानाभमामन्ध्यं याद्मः। तयावाद् मनः|
पिण्डान्वा रायन श्राद तौ गजनि ग्रस्यते |
तामरस्य एतोये;ग नालिमन्ध्याममौपत दति ॥ तथा ।
पिटयज्नन्न् निग्वत्यं विप्रश्न ये ऽप्रिमान् ।
पिण्डान्वादार्यकं राद्धं कृ्ास्मामानमाभमिकमित्रि॥
नदेतदकर्यम । “पिढयशम्् निब्य्यं तपणास्यन्तुं योऽप्निमान् । पिण्डाखाहायकं कुखाच्छ्राद्धमिन्दुक्तय सदा” इति मच्यपुराण- वदनात्पश्चमहायकनान्तभूततपणास्य पिय नाग न्य मनवाहायय कष म {|
३२२ चतुर््गचिन्भामगौ परिपोष ५ खर |
पिष्डपि्टयज्ञानन्त्यमिति । तदनु रोधेनापराहग्रदणमिति । यत श्रा लागाक्तिः। पचान्तं कम नि्न्तयं वेश्वदेवञ्च साप्रिकः । पिष्डयश्नं तव: कु्यात्ततोऽमबादाग्यकं बुध दृति ॥ अतः पिण्डपिदटयश्नादूद्धमनष्टेयस्य दश्श्राद्स्य पिटयन्नम्य समा्यन्म ण नातिषनग्ध्यासामोपपरयन्तो वाषरस्य ठतोरयांशो
ग्राष्यः । टृ्यपराहकफालविनियागः।
श्रथ पृत्वाहकालविनियोग, \
तच पुष्ीके दैविकं श्राद्धमिति द्गिकग्राद्ाङ्भरते प॒वाहे वक्ष व्आाभावादामश्राद्ाङ्ग्त प्रत्युच्यते । तच चामग्राद्धन् पन्वाह् दृत्यं पुमवौहविधिदिंजकटेकामग्राद् विषय एव न पनः प्रद्रकटकामश्राद्ू- विषयेऽपोति कञ्चिन्निधिकाय। स हि मन्यते, उभयकटकामश्राद्ध- विषयत एकजापरा क्षस्यात्यन्तिकं बाधं छलान्य् पातिकं निवण्यमा- नरोकन्र नित्यलमन्यत्र पाक्िकवमिति केरम्यमापद्यने । तयार)
{दिजामश्राद्धे तावदा निदे गिङस्यापराहस्य त्यन्त बाधद्कुला ुववा निवेशयेत् । प्वोहपदशा भवनित्युपदे स्याद ्ादलौयस्वंन ना- तिदे शिकश्चापरा हस्य पातिकं बाघङ्कूवा निवेश्यदिति । श्रता प्रदरा माङ दपरेषान्तरेण तुच्यबलवाद पद् पकम्यापर हस्य पाक
भधा जिवेश्रयेत् ।
५ च. ,] अइकल्पे खादकालनिसखयप्रकरबम् १२९
श्रतेपरषम्य। कथं पनः दिजामभ्राद ्रपराह ध्रातिदेजिकः, पद्रामश्राद्ध रापदेश्िक इति । उच्यते । मुख्यं हि पाणं ब्राश्ण- भोजनाक्मकं नित्यं । तरद्भिजषूपकरटे विषयमेव म प्ुद्रकटे विषयं । तम्य ब्राह्मणभोजनान्मकग्राद्निषघन निस्यमेवाम्राद् विधानात् । निषधं बाधिलापि यदि तच पक्ानरविधिरपि निरविण्रत् तदा प्रद्र विषय निषधवबाधमापेत्ता दि अत्रिषयं निरपेत्त दति वषम्यमापद्यत | तदवं ब्राद्भणभोजनान्मकं यदत्राद्याणं यन्ममस्ये पाणं तद्धिजरूप- कट विषयं नित्यञ्च! अरनिन्यन्ते दिजानां पाकामन्भवादिनिश्चित्तवि- स्तिमामग्राद्ध। एतं च मन्यपराह्प्रस्टतयः प्ररनावुपदिश्यमाना धषी ्राद्ाणभो ननान्मकम्य नित्यम्देवापदग्रतो भवितुमष्न्ति नान्यस्य । दिजकटकामग्राद्ूव्यापि निल्यानित्यमयोगवरिरोाघात्) ययोपदिग्य- माना दौतगौयादयो घमा नित्यम्येवाग्मिष्टोममंम्यस्य च्योतिष्टाम- स्यापदग्रता भवन्ति, नानिन्यम्यान्यश्ापि। यथावा क्यादरयः मोमट्रव्यभाध्यम्य नित्यष्येप ज्योतिष्ामम्य, ना निच्यम्य श्रन्यद्रखमाध्य- स्यापि किन्वनिनिऽनिदग्रत एव भवन्ति। श्रतशथ्चानिक दिजकल- कामथराह्;तिदेगन एवापराष्टः। शृद्रामश्राद्रम्यतु श्रनेमिन्लिकुलन नत्यवादुपदे्रत एवापराह द््योपदे शिकः । पृ्वाहम्तन सह तज विकन्पता दिजआमश्राद्वातिद् शिकचन बाधत । श्रतश्चायं पन्वा वघ. एकच निन्या {न्यच पालिक द््धग्विधवेषम्याकुनोरतः सन्न कमेव विषय माञ्रयतुमरति । मचान्यव्य विकन्पदृष् प्ूदाम्राड़ पर्त्यय द्िजामभ्राद्मेवाश्यते। एव च सति ""मष्यङकात्परता यम्तु कुतपः समुदा]; । श्राममातरेण तच्च पिदृशां दत्तमक्षयं"
द२४ चतुव॑गंचिन्तामगाौ परिपरषवयः [५ ° |
* न~ ध नि इति वचनमत्रापराङ्ानवादकं, माधारणेनेव वचननाप्रा्यापगाह- लाभात् । तम्माच्छद्रामग्राद्् कुतपान्नराद्भात् प्रणति प्रटत्त्पगाह्न। दिजामश्राद्धन पूवा दृति, दृति पुन्वह्ृविनियोगः ।
श्रय मध्याद्धावनियोगः ।
तत्र चकेादिषटन्त् मध्याङ्ध दत्यच यद्यपि मध्या्धवेन षष्ठोपक्रमाः पञ्च मृहटन्ना एकोदिषटकालनेनापदिष्टास्तथापि कु तपस्यातिप्राण़स्यात् प्रयन्नन कुतपन आ्राद्भारम्मं सम्पादयेत् | तदुक्रं मव्यप्ाण । मभ्याङे मन्वदा यस्प्मानमन्दोभेति भास्करः । तस्मादनन्तफनदम्तचारम्भा व्रिगिष्यतं | यथया कुतपे ख्राद्ारम्भो विगि्टस्तथा गिण ममार्िग्पोत्याद् । गोतमः । प्रार्य कुतप श्राद्धं कुखादारोरिणाद्रधः | विधिज्ञो त्रिधमाम्थाय गौ इिणन्त् न ल्द्यदिति॥ (रिण नवमो म॒हन्नः । न नेब्रयदित्यनद्पि रा टिणान्तः- समासिप्रभसाये । न रोारिणातिक्रमनिवधाथं। तम्यापि मध्याङ्धचना- परान च श्राङ्ङ्गवात् । श्रतएव मद्परारो कुतपातप्रभुतिमह- कोपद्चकस्य म्राद्) तमुक। मुहटत्तात् कुनपादू द्धं यमाह संचतुषटयं । महततपञ्चक श्यतत् स्वधाभवनमिग्यत दति ।
५ ० || श्राडकल्तपे श्राद्धकालनिगयप्रकरम्, १२५
स्वधाभवनमित्यस्याभिप्रायः। सखधाग्न्दवतः पावचैणस्धकेाृष्टस्य चायङ्ाला न पुन: स्वाराश्न्दवतेा देतरिकस्य नान्दोभ्राद्धस्य वेति।
तयाहि परन्वा-प्रातःकान्योरेव विधानात् ।
दृति मध्याङ्धविनियागः।
श्रय प्रातःकानपिनियागः। तच प्रातदद्धिनिमिन्तकमितायं प्रात.कालपिधिः पत्रजन्प्रनि- मित्तकव्यतिरिक्रटेद्धिशराद्धविषयः। तम्य हि पुत्रजनमरूप| [निमित्त मति विधानात् । तेदनन्तगमवानष्टयच जन्मनस्यानियनकाननं नियतकालत्वमवावमौयत । ननु निम विद्तिमपि ग्रादुं वश्रान- गैयस्वकानं प्रति कि नाक्छ्यते । उन्कथकारणाभागाद्दति जानि, नत्वम्यागशाचमुन्कपकारणं। न दिवे्रानगौय रा णाचदापनिद्रत्यच- मन्ञम्भिना । श्रयाच्त । दानं प्रनियद्ा हेमः स्वाध्यं पिटक च। प्रतधपणडक्रियावजमागाचविनिद्रत्य। दृ्धादिनिधधान्राधादुन्क्प दति । तच पत्र जातं श्राद्धं कखाद्रतिनमिन्िकगधिति्यणरारतण निप- धवाघक्रत्वात । श्रम्ति च तन्काने नाम्यशाचमिन्यवम्परा त्रचन- प्रपञ्चः । | तञ तावच्छङ्ख {खित । पिता पितामह्यै तथेव प्रपितामहः ।
१२५ चतुग चिन्तामणौ परि प्रेषखक ५ खर ।
श यस्तत्रेव जायन्ते तदद्व॑दयन्ति च ।
तम्पात् म दित्रमः पृष्ठः पिदरणं परोतित्रद्धनः ॥ श्रादिव्यपुराणऽपि ।
देवाश्च पितरञ्चैव पत्रे जाते द्विजन्मनाम् ।
श्रायान्ति तसमात्तदरः पुष्टं पज्यञ्च मन्वदा ॥
तच दद्यान् सुवणन्त मिं गां तुरग ग ।
च वस््श्चु मा्यश्च श्यनञ्चामन गद ॥ हारोतेऽप्याद ।
जाते च कुमारे पिह्णामामेदात्पुण्यन्तद् दरिति ।
“पिदर णमाजेादात् श्रतिग्छ दषत्पत्तः, पुष्पं "पावनं, तदहः दानादेव। पुष्छस्य स काल इत्यथैः । श्र पृत्रजन्मदि- वसस्या ग चदू पितवाभावात्तन्कान एव जनकानिमित्ते भ्रां कन्तयं । नाशोचात्तरकालं प्रतयुकधेणोयं । भ्र यद्यपि शरदिवचनं तदहः पश््रमिति प्रतिभाति तथापि प्शरनाभ्यच्छं दात् पुत्ववेति वेदितव्य । तथा च हारौतः।
प्राङ्नाभ्यच्छदान् संस्कारपष्ायान् कुखवैन्ति, नामभ्वाभुष्छिञाया- मारेचमिति । "संत्कारः' जातकं । "पाथान्" गु इतिलतेल- गे गूहिरप्यवस्रधन्यादिदामानिति। मनुरप्याह ।
्राङनाभिवद्धं नात् पुसो जातके विधौयत दति ।
"बद् ने' छेदः । जेमिनिरपि ।
५य०॥] श्राद्रकन्े श्रा द्वकालनिगयप्रक्षरणम् । १२७
यावत् न नश्यते नालं तावन्नाग्वेति स्तक ।
ङिन्न नाले ततः पश्चात् सुतकन्त विधौयते ॥ विष्णध्रा त्तरे माकण्डेय श्राह ।
श्रच्छित्नाभ्यां कर्यं श्रां व पुचजन््मनि।
श्रशोचोपरमे कामय वा नियतात्मभिः ॥
पचजन्मन्यानाभिकर्तनात्पूषणं तददः । त्र जातकम्मामश्रादटु
कुखान, पातचाणि मह्रिष्टानि वा दद्यात, प्रजापतय नार्या किन्नायामप्रौचं । श्रतो नानच्छरेदात् पुत्ठमेव शआराद५ एतच ने मि्िकत्वाद्रा चावपि कर्तं । यदाद यामः।
रावो स्नानं न कुरति दानञ्चेव िणेषतः।
न मित्तिकन्त् कुर्वति नानं दानञ्च रातु ॥
तया । . ग्रहणो दाहमंक्रान्तिया ्ान्िप्रमवेषु द । दानं नेमित्तिकं क्रेयं राचरावपिन दग्यति। पचजन्दरनि यात्रायां मम्वग्यान्दत्तमक्तयमिति ॥ एनश्च तत्काले सतकान्तरनिमित्ताशा चेमन्निपाते सत्यपि कन्त ।
तदाद प्रजापतिः । खलके तु मसुत्म्रे प्॒रजननद्म यदा भषेत् । कतुप्तान्कालिकौ परदद्धिः पत्वाशरन परषष्यति ॥ कंठः जातकम्कतु: । पनवप्रटजन््राणासनिटृनो म्या क
३२८ चलू चिन्तामणौ परि रेषखगढे [५ ° |
कर्मणि प्रद्धो भवरतीत्ययः। यदि नरिदं तत्काले जातकममेकन्तुर- पप्तः गवाश चान्तरनिपाताद्वा न हतं स्यात्तदा दतकानन्तरं क ्परश्िटिने प्रातःकाल एव काथय । ननु स्वकालात् परिभ्रष्टमिद किमिति कानान्तरे क्ते । न द्युपरागादिकम्माणि निमित्तबन्धेनानि कमाण वा तन्कानातिक्रमेऽपि क्रियन्ते । मल्यमव। इदन्ते वचनात् क्रियत । तया च व्िा्ानलरे ।
तन्किनननाग्यां कव्ये द्ध व पचजन्मनि।
ग्राचोपरसे कान्यमयता नियताद्मभिर्नि।
तभो चोपरमोऽणमस्य कानः | सतु नानच्छदरपूच्करानामम्भ-
वनिबन्धनः। दइत्यतत् कुतः । नजत्रापायनतचनार त्रृमः।
जन्मनाऽनन्तर काय्य जातकम् ययाविधि।
गवादतोतकालञ्चदत)त सतक भवेदिति ॥
दृति प्रातःकालगरिनियोग. । श्रय निपिद्धकानाः।
तच व्याघ्रपाद् श्राद्।
सपरा त्तकमापग्त्यागो राहारन्यत्र स्रतके |
सातकमो{ण तत्कालं सानं प्रपद्धिमवाभुयात्॥
राद्स्तकादन्यम्पिन् सनक सत्तं श्राद्धादिकं न कु्जि।
मातन्त् द्पुण्मामाद्महातादि साला मद्य एव कुखादत्यपगकः। स इ जननाशौत्ते रादरगरस्तचन्द्राकमात्तातपुन्यैकाल च ब्त एतक-
्न्दप्रयोगो.स्तोत्यभिप्रदीवं वयाव्यातवान् । श्रन्ययवं वाक्ते । तके
५ य° | खर दकन्तये ख्राढकालनिगागप्रकर गर । ६२८
जनपाच स््वनमल्छाग, कन्तयः। "स च रारन्यतः मच रा दणननि(मन्तात्यककम्माणि व्िद्ययत्ययः । ततर प्रयम्ाम्ान जन्ममरणागे वयोरदितायन्यास्यान तु जन्प्ाग्रःच ग्राह न क्त नमत सद्धं भरति कममग्रन्द्च प्रतपिण्ड़क्रियाव्य(तिरिकतकम्ब पय. । तया च पटांनमिः। दानं प्रनिगरहा रामः स्वाध्यायः पिरक च । तन्पण्डक्रियावजमाश्राच वि{नवत्तयदरिति। मनग्रानातया । बा ग्राद्धन कुर्वन गात्मा कोल्तिता दि मा। मन्ययोमभयो्यव ) सूय पावित दृति र ~] ५ श्म्धास्नर्गन्ति यननउन्ति ता भ 414 राननातव्यत । नम्य च रमाभिः आ्रङ्धमवलयत । पृल्नापरयादप भनया, खन् कनं । मन्ध्ययः रानन्त याज्ञवन्क्य श्रारं । -ट्ग्न प्राक्तनो मन्ध मुदधनद्रयमुच्यत | मा च मन्ध (उदका च्रम्नादुपरि माग्तरत दत ॥ प = {चिराद्न दृत यदत त सन्प्यामम्| पक्रानस [पननम । त नाम्नमयमन्लाममापा;पि क्रान्ता लभ्यत् । तदनन् प्रानःकरा (4 पव्वमम्य्रा-तममाप एनया: परमक तदग्राद्ध (सपिन्यतन | च्रपर्ा न । | (4{दतञ्च पाच्वणं पममन्ता-तनमोपर्काने ।द प्ररत पि ।
मभ्यममन्ध्ा-तन्समापक्ानयोम्त् कनपवान्न कवविनिप्प्रः |
॥ क न ~--===- ~~~ ---~--- ~ ~~~ ~ ---- -- ~ -= ~~ == ~ 2, शा ०)
(? ) सन्ध्य स्मय पाति ब 4५
१६१ चतुर्मेचिन्सामगौ परिरेषखणे [५ र |
स्कन्द पराणे । उपसन्ध्यं न कुर्वीति पिषटपुजां कथयश्चन । स काल श्रामुरः प्रोक्षः श्राद्धं तच विवजयेत् ॥ श्रनेन सन्ध्यामामोणनिषपे मायङ्ालात् प्व श्राद्धारम्भसमाघ्यो- रसमथे प्रति सन्ध्धाममोपव्यतिरिक्रः सायङ्काल: सेाऽनुज्ञातो भवति । यन्त॒ “साया जिमुहनम्त सन्वकमाबरिष्वोतः ' दूति प्रभासखण्डवचन, सतर्यं प्ररे प्राप्रे राद यः कुरूते नरः। श्रासुरन्तद्वेच्छ्राद्धं दाता च नरकं व्रजेदिति च॥ बौधायनवचनं । दिवसस्छान्तिमे भागे मन्दरोश्ते दिवाकरे । श्रा सुरन्तद्ध वेच्कराद' पिदरं नेपतिष्ठत इति ॥ याञ्नुवन्क्य; । प्रायः प्राम्त उपोष्य सयात्तियिरदेवफलेष्भिः मणं हि पिदटघ्यथं पच चोक्षं मरर्विभिः ॥ मल" श्रारस्ः । नारदोयपराणे । तिथिप्रान्ते सुरास्यं हि उपेोष्टं कवयो विदुः । वैश्यं मूलं तिथेः प्राक णास्ते: कालकेाविरैः॥ मिगमः । “पब्बाकिकाम् चच्छराद्धं दाता च मरकं ब्रजेत्” । दति हारौ- तवचनं तत् सायङ्ालान् पृव्वमेव श्राद्ारमसमाप्षिसमथ प्र्येव ।
आह ्याप्रपात्।
५१. |] आआडकल्पे आराडकालनिशयप्रकरशम् १६९
विधिज्नः ्रद्धयापेतः सम्यक पाबे निखाजकः.\) । राचेरन्यत्र कुव्याणः अरयः प्राप्नोत्यनममिति ॥ राजिः सन्ध्या | मन्ध्यातमोपकालनिष्ठधस्यापवादमाह विष्णः । >= € € + ५ २० सन्ध्यारा चामं कलवय श्राद्धं खल विचत्तणः। तयोरपि च कर्य यदि श्याद्राडरश्ममिति॥
८ अ = र$द् श्न चन्डापरग, |
ट्ृति निषिद़कालाः।
श्रथ प्रेतक्षियापु निषिद्ूकालाः
तचाह गाग्यः । प्रत्यच्रवस॑स्कारे दिनं नेव विशाधयेत् । शराग्राचमध्ये क्रियते पनः सस्कारकम्परं चेत्॥ 2ाघधनौोयं दिनं तज ययासम्भवमेव तु, आभौचविनिटत्ता चेत् पुमः सुष्कुिते ष्ठन: ॥ एापरैव दिं ग्राद्ममूङ्क संवत्राश्चदि । प्रतका्ाणि कुर्वीति अष्टं तचाश्नरायषं । ृष्णपक्तथच तचापि वजयन्ल दिनकच्यम् ॥ दृह दि विधः प्रतसंस्कारः। एकः प्र्यवध्ररौरस्य । प्रतिङृतेरपरः। तच प्रत्यचधते रषंखारे प्एभाग्रपभदिनपरोक्ागवकाग्रः । प्रतिहृति-
6 -.--------~--~~- ~ ------ --- ~~ ~ ज क ०० ~ -~--¬--~ = -------~ "स
(१) सम्धक् पाच्रऽभियेणक एति र
३१२ चलुर्वमचिन्ामणौ परि गेषलगः [५ खर ।
मंस्कारम्य तु षयः काला; । श्रागचमध्ये, मवसगाम्तः, मंवत्सगाददि- शति। तचाभाचमष्ये प्रतिक्ृतिमस्कारः सति मम्भवे वच्यमाणति- धिननचादिवज; कान विध्यः। यदा लशाचाद्रहिः संवत्सरमध्य प्रतिरतिमम्कारम्तदानीं वच्यमाणप्रकारेणारम्भकालगधनमवग्ं काय्य। मेवत्छराद्रद्िगपि क्रियमाणे तस्मिन् शघनौय एव कालः । किन्तु ततान्तरायण-क्रष्णपसैी सम्पाद्यमाने गुणान्तरा भवतः । दिनक्तय- दिनन्त् मन्यै वजनौयं । मगौचिः।
नन्दायां भार्मवदिने चतुद॑ग्यां चिपुष्करे ।
तच श्राद्धं न कुर्व्वीत गदौ पुचधनक्तयात् ॥
प्रतिपत् षष्ठयेकादशो च नन्दा । भागवदिनं' प्रक्रवारः। छत्ति-
का-पनव्वष्ठत्तराफाल्गुनौ-विग्राखोत्तराघ ढा-पृष्वेभाद्र पदास्यानि नक्षताणि 'चिपुष्कगणि । ग्राद्श्न्देनाच प्रतक्रिया विवि्तिता । नन्द् दिव मध्य दुष्रनमान्याह मण ।
एकादण्यान्त नन्दायां मिनौवान्यां श्गादिने।
नभस्यस्य चतुदग्यां छत्तिकाम् विपुष्करे ॥
त्रच याद्धं न कुन्वतित्यनषङ्गः। सिनोवान्धां खगादिन इति
मम्बन्धः । महाभारत
नक्षत्रेण न कुव्यौत यस्मिन् जाते भवेन्नरः ।
न प्रैष्टपदयेः काय्य तथाग्मये च भारत।
दाररषु च स्वषु प्रत्यरे च गरिविभेयत् ॥
॥। भि ¢ ५ अर || प्राटकल्प श्राहकामलनिगयप्रकरणम् 8६३
जनमनक्तवमव श्राद्धकनः। प्रोष्ठपदयोः" भाद्रपदाद्ये । "त्रा ग्रयं' छतन्तिका। 'दास्णानि ्राद्रा-रषा-ज्येष्ठा-मुनानि । जन्मनत्- चात्पञ्चुमं चतुद्शं चया्विश्रश्च 'प्रत्यर । ज्यातिःपगश्ररः | माधारणध्रवेगरमेचषु न गम्यते मनुग्याणां प्रलक्रिया कथित् पुष्कर यमलाधिष्ठ च। साधारणे" छत्तिकाविध्राख । भरुवाणि' उत्तराचरः रारिष्यशच | "उग्राणि फत्ग चयं भरणो मघा स। 'मेचाणि' रग-िचानुराध- गवत्यः । चिपृष्कराणटक्रानि । 'यमनलािष्ठ" धनिष्ठा । गग-चिव- यो भवधु उक्वान् । वारादृपृराणो । चतुथाषमगे च्रे दादगरे च विवभयत् । प्रतरत्यं तौ पाते व्ट> परि तया ॥ कमणा विष्टिमंङ्ग च शनेशरदिनेषु च। चयाद्ग््ां पिशषण जन्प्रताराचय तथा ॥ उत्प त्तिनक्ततर द्रममकानविशञ्चति जन््मताराचयं। श्राह काश्यपः । भरण्याद्रा मघाद्यषा मृनं विचरणानि घ। प्तशृत्यःतिदृष्टानि घनिष्टा्यञ्च पञ्चक ॥ फाल्यानौ द्वितयं ररिण्यनुगाधा पुन््सुः । दे श्राषाढ विशाखा ष भानि दविषणानि च। एतानि कि्चिदटुषटामि वजयत्छ॒ति मम्भषे ।
६५४ चतुव॑रचिन्तामगो परि परेषखण्ठे [४५ अण
लदेवमेषु प्रतरत्यमारस्य प्रतिषध प्राप् क्चिद्पवादमाद गाभिलः | नन्दायां प्राक्रमारे च चतुदग्यां चिजन्रमु । एकादगप्रमतिपु नैके निषिध्यते ॥ विजश्प्रानि' जग््रतारात्रय । वेजवापः । प्रतम्य भाक्ताष्ग्धस्य प्राप्रे तकाद्शऽदनि । नत्तचनिथिवागरदि शाघनौयं न किञ्चन ॥ युगमन्वादिमक्रान्तिदभ प्रतक्रिया यदि। रवादापतिता तच न नक्तचादिर्राधनं। हति प्रतक्रियाम्ु निषिद्धकालाः। श्रय पिण्डदान निषिद्ूकालाः । तचा पुनस्त. । श्रयनटितिय श्राद्धं विषुवद्दितय तथा) यगादिपु च सन्यास पिष्ड़निक््पणादृते दति ॥ एतेषु कानेषु श्राद्धं ` पिण्डनित्वपणादृते' पिण्डदानं त्रिना कन्म मिति । मक्यपराणे । व्ेश्राखस्य ठतौयायां नतर्म्यां कार्तिकस्य च् । श्राद्धं काणन्त् प्रकरायां सङ्क न्तिवि धिना नरः ॥ श्न मङान्ति ्वत्यननवायनादौनामपि लाभे पनम्तद्भिधानं
तत्कालकृतस्य पिष्डदानस्यातिनिन्दितिवद्यातमाय । सङ्कान्तिविधिने-
५ र |] श्राडकर्पे अहकासनिवेयप्रकर बम् | । \ 1
त्यनेम पिष्ड़रानराहित्यमुक्ं । प्रात्य ठनतोयाया मिश्यारिकं सब्बे - यृगाद्युपलकणं । युगादिषु च सत्वाखिति पुलल्यवचनान् । ब्रह्मपुराणे । श्रयनरदितय श्राद्धं शिषुद्रद्भिनयं तथा। सद्ान्तिषु च कल्लव्यं पिष्डनिम्वपणादूत ॥ धरश्रादस्य टतौ यायां नवम्यां कालिकष्य तु । शराद्धं का्यन्त् श्रकरायां षडा न्तिविधिना नरः ॥ चयाद्सां भाद्रपदे माघे शन््क्षयेऽहनि । राद्ध कायं पायसेन दत्तिणायमवख् तत् ॥ यद्ा च त्राचियाऽग्यति गष्टं वेदव्रिदग्मिविन्। तनेकैन तु कन्ये श्राद्धं विषुवद् सलम॥ 'विपुवरता तरिषुव क्रा द्धात् उत्तमं ष्ठ । ्रोजियागमननिमिन्तक- मपि श्राद्धं प्रायःपाडादपिण्डमव भवितुमरति। त्ररतन्पाराग्ररः | यगादिषुं मघायाञ्च विषुवाधयने तथा । भरणगेषु च कुर्वति पिणडनिन्वपणं न हि॥ मघायक्नां भाद्रपदापगपतत्रयादरौ मधिषत्य दवापुराण । ततापि महतौ पजा कर्तव्या पिद्टदेवते । त पिणडपरदानन्त् जष्टपुजौ विवजयत्॥ "तचापि' भाद्रपदा परपत्त्यादण्यामपि, "पिहदेवते कले म- घान जाते सति. 'महनौ' ग्रादूनक्षणा पूजा क्त्या । मतु क्का
ज्यषटपचतरान्' जोपतप्रथमपुतरद्ुद्धतेन् तहिं त श्रां कुन्चम् पिष्ड- ४
[8 ॥॥
#॥ ५ चतुवगेचिन्ताम शो परिपषखगे [अ० ५।
प्रदानं वजजयेत्। पिष्डरदितं श्राद्ध कुयारित्यथैः। ज्यष्टपत्रौत्यनेन मघाकालिकम्य चयोादभोकालिकस्य उभयसमवायकालिकस्य ३ पिण्डदानस्य डरष्टपुच विनाशकललच्तणा दाषः छवितः। तच च महाभारते
सङ्क न्तावुपवासेन'^) पारणन च भारत ।
मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठः पचो विनण्यतोति ॥ ज्योतिःपाराश्ररः )
विग्रहे विहिते मामां स्यजेयुदादशेव दि।
सपिण्डा; पिण्डनित्वापं मैश्नौबन्धं षड दि) श्रस्या पवादः ।
महालये गयाग्राद़े मातापिता; चषयोऽहनि ।
यस्य कस्यापि मन्त्यस्य सपिण्डो करणे तथा ।
कृनादा दाऽपि कुर्व्वीत पिष्डनिव्वपणं षदेति' ट द्ध शातातपः ।
पिण्डिव्वापरशितं यत्त श्रा विधोयते ।
खधावाचनलेपोऽच बिकिरंम्तु म लुप्यते ।
श्र्य्य-दक्िणा-खस्ति-सौ मनस्य ययास्यितम् ।
हृति पिण्डदाने निषिद्धकाला; ।
श्रनेदं विचायते, सपिष्डोकरणोत्तरकाल्कानि र्छतादापरपक्तामा- वास्य्ाष्टका-व्यतोपात-सङ्काग्धपराग-यृगमनकन्पा दि-गजच्छायादि-
----- ~~ ~ ---~~- ~ = ० न ~ ~~ ~ ~~ ----~~~ ~~~
(१) संक्रान्तावपररागकति गर । (२) सुत इति खर ।
४ ख || श्राडकल्पे खाद्धकालनिशयप्रकर म् । १९९
युक्रानि आद्धानि प्रतिकालं भिद्यन्ते न वेति तदथमिदं विचाय्यते । किं कालयुक्रानि वाक्यानि कर्मरत्यक्षिविधय उतोत्पम्ने कणि कालस्य विधय टति। ततर यद्यपि गृणविधाने भावाथ विधिः वाक्याथपिधिश्चापाद्यते तथापि विशेषण विधिश्क्रिसक्रमात् छाघाख गुणव्रिधय एवेति न कममेदमापादयन्ति। श्रतः कर्मोक्धार्- य॒गपद्धारिष्वपि वेकन्तिकरेपु कचिदेकभ्पिन् कानेऽनृष्टामं न सष्डे- स्मिन् । कुतस्तु युगपद्धा विषु एथगनष्टान्मिति कालममवाये सह देकमेव श्राद्धं कन्तयमिति। नहि कस्य चिन्कालद्पगु णौनुरोपेन प्रधानादत्तिः मन्मता। या तु सायप्रातरादिकासानगाधन हेामा- टरत्तिः सा तन्कालावच्छिनेजोौवनरूपर्मिमित्ताटत्यति ।
शरचाते। यच प्रषदात्पन्तिः मत्निधावस्ति तेच गुणयक्षु वाकेषु तप्रत्यमिक्नानाद्णमातविधिभेवति । श्रच तुग्रणद्धात्पत्यभावादगत्या विशरिटविधो गौ रवाद्यदोषः। प्रण दात्पत्तिकन्पनायान्त् मन्यच विशिष्ट विधिनापन क्चिद्रुणाददः स्यात्| श्रता व्रिशिष्टपरिधियान् प्रति- कालन श्राद्भदः। निमित्तवाच्ोपरागादौनान्तद्दं स्पष्ा मेदः । श्रतम्तत्कानागमने तन्तच्छराद्मनृषटयमिति म्वितम् ।
श्रयदानो कानममवाय निमिन्नममवाये च मन्दिद्धते। कितदा तन्तत्कालिकानां तत्तन्निमिन्नक्रानां श्राद्धानां मथ्य किद्धिरेकमेवा- मुष्ठयमुन मयाणि एक् प्रथक् । श्रय तन्त्रणेति । त्रैकरिनेऽनेक- ख्राद्धनिषधात् किञ्चिदेकमेवेनि प्राप्न उच्यते ।
एककाले गतानां बहनामयवा इयोः ।
तन्त्रेण श्रपणं हतवा इु्ाच्रादं एयक एयक ॥ 4
३९८ चतुव चिन्तामशौ परि देवलो [५ ख. |
पवकस्य सटतस्यादौ दितोयस्य ततः पुनः । टतो यस ततः कुणात् सन्निपातेष्वय क्रमः ॥
हति श्शुणा समानेऽप्यहनि नानानिमित्तानामनेकेषां(* ख्राद्धाना- मगष्ठानस्योक्वात् ^ दादशराहः परशस्यते ” इत्यादौ नानानिमित्तकानां ्रतश्राद्धामामेकस्िनरेवाहनि श्रनुष्टानद्च युत्यादितलात् “नैकः श्राद्धदयं कुब्यात् समानेऽहनि कुचचित्” एति श्रस्य निषधस्य अदा जडारण्यमाणेकनिमित्त्राद् टट विषयतरे स्थिते सवाण्टपि प्थगनष्ट- यानोति पत्तो गह्यते । यत्त देशकालकर्यक्या दि शेषगरदणाभावेना- ग्रयादियागाङ्गानां प्रयाजादौनां तन््रमनुषटानमुक्तं॒तदकप्रयोगवि- धिग्टदोतेष्वङ्गख्वेवाचितं म तु स्तन्त्षु प्रधानेख्वपि । यस्तु काम्या- प्ाथंमनुषटितयोद शप एमा मयो नित्या पुवम्सङ्ग उकः साऽपि कर्मकरो वक्षमुचितः। यव द्या्रयादिसमुदायौ काम्यापुवार्थी तावेव नित्या- णधीी उत्प त्तिाकेक्याद वगमात् । यस्तु तत्र भेदयवहागः स का- मरूप -निमिन्तरूपोपाधिसम्बन्धनिबन्धनप्रतौ तिकालब्टवम्थामेदा श्रयो म वम्ुभेदाश्रयः। श्रप्वमदस्तु वास्तवाऽधिकारभदात् । श्रतश्चा- यमौ पाधिक्राऽपणपृत्वभदानुनिष्यादौति हृता मद्लचणा विचारितः । नन् तत्तप्रहव्ययषूपोपाधिभेदो परागप्रतौतिमेदनिबन्धनेा वास्त- वाऽपि यागद्ानहामभावनानां भदः प्रतिपादितः) स्यं, किन्त् प्रज्ञ व्ययापरागप्रत्यायिते भेदस्तत्र बाधकाभावादास्तवा ङ्गीक । प्रह ते्त्पल्िशार्पे कला पादितकर्मक्यप्रतिर्ू पबाधकमद्भावा दवा स्तव; अताऽच कर्मक्यात्काम्यापुवा यमनुष्टिताभ्यामेव दग्पण्मासाभ्यां
---~-~----~ ~=
(१) भिप्रनिसितप्तानास्नकेषामिति त
१ च्य" || श्रादकस्पे अआडकालनिगंयप्रकरष्म् १९९
नित्यानुष्टानसिद्धो म एक् श्रनष्टामं क्रियते । भिन्ने तु कशम््या पवद्यान्येना मिं लदथमन्यस्याणनष्ठानमिति । श्रसतु वाच कञ्चिद्रारषे ऽपि सुक्क: कममदः। सतु भेदाम्तरेभ्यो विखक्तणः म सख्लमा- मान्याभ्यगतं किमणन्य्ाययतुमरतोति । श्रवोच्यते। करप॑भेदेऽपि रे ग्रकालक्चेकते षृदनुष्टानेम सव- कम्म सद्धियुगपदेव सवापृवनिष्यक्निजायते । न॒ ग्एद्यते हि तदा विग्रषः, एद निष्यन्न नेद्मिति। श्रभ्युपगतश्च यागभद 4 दव- > “` * थे (4 तेक्य तन््मनष्ठानं। सान्नाय्य खप्ननदौतरणाभिवषणामेध्यप्रतिम- मत्रणयु चेवमित्यव युगपद्नेकामेष्यदग्रनरूपनिमिश्नसमवाये प्रति- निमित्तं आरं मना दग्र चततरित्यितनमन््रजपरूपनेमिस्सिकाटृ्ो + ~ (~ ॐ देकर ~ प्राप्तायां विग्रषग्रहणाभावात् स्मे(मि्तिकानुष्ठानमिति ग्र म्यितम् । प च, स ^ ^ अतः अ्राद्निमित्तममवाय कालममवायं च दश्क्य स कचक्े देवतेक्ये च विशेषग्ररणाभावात्तम्त्रण सन्वश्राद्रामष्टामं रलव्यमिति। एवश्च सति सक्रान्तिनिमिनकममावास्यानिमिसङ तपतोपातनि- मित्तकान्येतामि तन्त्रेण करिय्य दति सडून्पं कुयान् । हति कालममवायनिणेयः ।
दति ओमहाराजाधिगजग्रौमहादवोयममसरकरणापधी श्वरमकले- विद्याविन्नारदसकन्श्रौ करणाधिपतिपण्डितिश्रौ हेमाद्धिपि रकित शतुवगचिन्मामणोा परिच्ेषखष्ड ग्राद्कन्प ्रादूकाल- निरूपण नाम पञ्चमेःऽध्यायः षमाप्नः ॥ *॥
६ ष्य || श्प्रा्रकन्त ब्रयतानिरूपगप्रकरगम्। 8? 8
ब्दा भोजितः मन्नरति । तावत्सह्मकत्राद्धाणभोजनात्पादं सुरन जनयन् ममयं दन्यः । (स्ातकः भरोत" भोजननतिभ्षः। मदः न्पिनः' नानाब्रतानष्टानणौनाः । यागाचार्थण चर्वेन तन्तन्यतय। महन; पापभयाद्भ जयितारं ' चायत' ग्तनि। कु्पराण । भो जयद्यागिनं शान्त् तत्वभ्नानरत यति । च्रलाम नेष्टिकं दान्तमुपकुत्वाणकं तथा ॥ तम्प्रात् यन्नन यागोन्द्रमोग्ररज्नानतत्पर । भोजयद्धयक्व्यपु च्रनाभादितरान् द्िजान् ॥ वायुपगाण । गरदम्यानां मरस्रण तानप्रम्यप्रातन च| त्रद्राचार्मिदस्यणयाग ल्के व्रिश्रष्यत् ॥ नाभ्तिकी वा तकमा वा मद्र] गस्तस्कराऽपि वा । नान्यत्ते कार्ण दान यागष्वाद प्रजापतिः ॥ वितरम्तस्य तृखन्ति सुतष्रतव कथकाः । पचा वाप्यथवा पचा ध्यानिनं यस्त भोजयत् ॥ श्रा रना,.। य कद्धिदेपियो वद यागघम्मममाश्रितः । मम्यगवणाय्रमाम्त्भ्यस्तत्पाचं परम म। य सम्यगवण्णश्रमाचारा; ' त्यः `तत्' पृन्वाद्धनाक्र, "पम् पाठ मत दत्ययः। पएतद्योगिनः प्रण॑मा श्रातानपन दषनन(नित
[तिचा |
४११ चतुव चिन्तामगो परिपरेषलण्े [द् अर
्रहमवेवन्तं च “यतु त्ते स्यिता निलयं ानिने ध्यानिनस्तथा! दनि टद्रत्तम्धानामेव ज्ञानिनां ध्यानिनां भोजनौ यवाभिघानात् श्रात्मादितचपरिम्यितिः ज्ञान" मृत्तामूरंकद्धान्सिन्तनं “ध्टानं' । महाभारते भगवद्रौताम् | तपस्विग्याऽधिकरेो सामो ज्नानिग्यञ्चाधिकेा मतः| क पवभ्यद्ाधिकेा यागो तस्मात् यागौ भाजनेति ॥ दृति यागिनां मन्वासष्टवनिरूपणं । अरयान्यत यागने(ऽतिक्रमदेषमाद | क गनलेयः । योगिन ममतिक्रम्य गम्यं यदि पूजयत् । न ततफलनमवाप्नोति सने गाच प्रतापयत् ॥ रदम्य' श्रयागिनम् । तस्य कम्मण: फलं न नभते । तथा "मन्व गो चे' मत्वानपि स्वगाचोद्धवान् पत्पसषान् , प्रतापयत्' याग्यति- कपजनितप्रत्यवायन द्ःखिनः कुर्यादित्यधैः । तया । यागिनं समतिक्रम्य भोजयन्ति परस्परं । दाता भोक्ता च नरक गच्छतः मद वान्य; । च्च दाटभाक्तोरुभयारपि नरकगमनं, दयारपि याग(निकमा- भिप्राय मलोति वदितद्यं। श्रत श्राद परस्पर भोजयन्ति अयमिदानों भोजितः मन् स्वग्टहे मां भोजयिष्यति कि यागिनत्य- भिप्रायवान् यागिनं दाता भोजयति। भोक्तापि त्भैवानुमन्दधान।
शुङ्ग दनि । दयारपि याग्यतिक्रमाभिप्रायः। यदातु दादुरेवा-
> 1 श्राडकन्त्ये ब्रास्मणनिरूपणप्रकर गम् | ४११
तित मेभिप्रतस्तेदा न भोकः प्रत्यवायः । श्रभिप्रायम करेण प्रमाद्- छते व्यतिक्रमे ्राद्ैरुन्यमाञ, न तदा कस्यापि निरयपात दति । हद्ध णातातपोाऽपि । यागिन समतिक्रम्य ररहम्यं यदि भोजयत् । न तत् फनमाप्रोति स्वगम्यमपि पातयत्॥ या ग्ठद एव तिष्ठति न यागऽमौ भ्र "गटहम्यः' । 'खर्मम्य', स्व पिदवगमिति एषः । या गिनन्त् व्यतिक्रम्य प॒जयन्ति परस्परं । भोक्तारम्तु मदातारेा नरके स्यः मदान्धेवा इति ॥ दति यागिनाऽतिक्रमे दापनिष्धपण। श्रय ररदम्यादोनां यागिलमुकते। तच यागा नाम मृग्यया टत्या जौउपरमात्मनारेकोभात्रनच्षणः मम्वन्ध.। म यद्यपि नेमगिकचन सनते वन्नमाधारणम्तयाणनाद्यविद्याह- तभदाभामतिरक्करतः मनन् मषटतमताश्न)वानां, किम् मृक्रानामेवाम्ति। रम्य चापाय श्रात्मलत्वज्ञानं। तदुपायश्च यमादिममाध्यन्तोऽष्टाङ्गोऽपि यागः । युज्यतःनन जाव: परमन््मना सहति करणगत्पन्षिमाश्िःय मूव्यया वा द्रन्यामयागः। तदन्नो गहम्ध।दयाऽपि ्रतिमामथ्ात यागिनः। न चेतटरक्रय्यं। मारोपायलात् यागम्य, मुमुचोरेव याग- सम्बन्धो न् गटदम्यव्ति। सतर । यती वरहृनरदाषदू पिनविषयरमव्रि जद मानमनमा गरदप्यस्यापि मन्वपरूषाध्ातिग्रायिनि माले कामनापपः दयते । मत्यान्च तस्यान्त दपायान्ष्ानमभर्धम्य दुषो निगुढाधिकरार-
तया य॒क्रमेव यागानृष्ठान। सम्यगन्{एितयागम्य घ माणं इति। मच
प
४२६ चलुरवरगचिन्तामगौ परि रोषग्वग